اشاره: نشست تخصصی « فقه موسیقی ابعاد، فرصتها و چالشها از منظر رهبر شهید» با حضور جمعی از پژوهشگران حوزه فقه و فلسفه هنر برگزار شد. در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین مجتبی فلاحتی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه به تبیین جریانهای فقه موسیقی و بازخوانی دیدگاههای رهبر شهید در این حوزه پرداخت و حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدحمید میرخندان نیز با تأکید بر ضرورت شفافسازی مفاهیم فقهی، به نقد و بررسی مبانی نظری مطرحشده پرداخت.
به گزارش پایگاه اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، نشست علمی «فقه موسیقی ابعاد، فرصتها و چالشها از منظر رهبر شهید» با ارائه حجتالاسلام والمسلمین مجتبی فلاحتی، پژوهشگر و نویسنده کتاب «موسیقی، فقه، انقلاب اسلامی؛ تهدید یا فرصت» و با نقد حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدحمید میرخندان برگزار شد.
در ابتدای نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدمحمدمحسن میرمرشدی، دبیر علمی نشست و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی امام خمینی(ره)، موسیقی را یکی از مسائل مهم و نیازمند گفتوگوی جدی در حوزه فقه هنر دانست و اظهار کرد: «موسیقی بهعنوان مظهر هنر امروز، باید مسئلهاش در فقه روشن شود و نقاط مبهم آن مورد بررسی قرار گیرد».
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین فلاحتی با اشاره به سابقه تاریخی بحث موسیقی در فلسفه و هنر، گفت که موسیقی در طول تاریخ همواره با ارزیابیهای متفاوت مواجه بوده و کمتر اندیشمندی آن را بهصورت مطلق ستوده یا نفی کرده است.
وی با اشاره به دیدگاه فیلسوفانی همچون فارابی، ابنسینا و ملاصدرا افزود: آثار این متفکران نشان میدهد موسیقی در سنت فلسفی اسلامی، موضوعی قابل تحلیل و طبقهبندی بوده است، نه پدیدهای صرفاً مطرود یا پذیرفتهشده.
این پژوهشگر حوزه فقه هنر، موسیقی را پدیدهای اثرگذار در عرصههای فرهنگی و اجتماعی دانست و تصریح کرد: «موسیقی صرفاً یک سرگرمی ساده نیست؛ بلکه ذائقهساز و جریانساز است و میتواند در شکلدهی به نگرشهای اجتماعی و فرهنگی نقشآفرینی کند».
استاد سطوح عالی حوزه علمیه همچنین با اشاره به نقش هنر و موسیقی در تحولات اجتماعی معاصر، بر ضرورت توجه فقه و سیاستگذاری فرهنگی به ابعاد تمدنی و اجتماعی موسیقی تأکید کرد.
فهرست مطالب
- 1 تبیین منظومه فکری رهبر شهید انقلاب درباره موسیقی
- 2 تشریح شش جریان فقهی در باب موسیقی و غنا
- 3 قرائن روایی در نفی حرمت مطلق موسیقی
- 4 استناد به روایت «تحفالعقول»
- 5 تفسیر شیخ انصاری و چهار تطور فقه موسیقی
- 6 تفکیک میان غنای حلال و حرام
- 7 نقد و بررسی مبانی فقه موسیقی در دیدگاه رهبر شهید
- 8 نقش «طرب» در تعریف غنا
تبیین منظومه فکری رهبر شهید انقلاب درباره موسیقی
حجتالاسلام والمسلمین فلاحتی در بخش دیگری از سخنان خود، به تبیین منظومه فکری رهبر شهید انقلاب در حوزه موسیقی پرداخت و گفت: این منظومه دارای ابعاد مختلفی از جمله روششناسی فقهی، جریانشناسی فقه موسیقی و تبیین نسبت موسیقی با حیات انسانی و فرهنگی است.
وی با اشاره به برخی تعابیر رهبر شهید انقلاب درباره موسیقی افزود: «در بیانات ایشان، موسیقی صرفاً بهعنوان یک تهدید معرفی نمیشود، بلکه در صورت برخورداری از جهتگیری صحیح، میتواند در خدمت تعالی انسان و جامعه قرار گیرد».
این پژوهشگر همچنین از فاصله میان دغدغههای فقهی و فرهنگی رهبر شهید با برخی اسناد رسمی حوزه موسیقی انتقاد کرد و گفت: بسیاری از مباحث راهبردی مطرحشده در دیدگاههای ایشان، در اسناد و سیاستهای اجرایی حوزه موسیقی بازتاب کافی نیافته است.
وی افزود: «در منظومه فکری رهبر انقلاب، میتوان حدود ۳۵ راهبرد مدیریتی در حوزه موسیقی استخراج کرد که بخش قابلتوجهی از آنها در ساختارهای فرهنگی کشور مغفول مانده است».
تشریح شش جریان فقهی در باب موسیقی و غنا
استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه، جریانشناسی فقه موسیقی را یکی از محورهای اصلی بحث خود دانست و با تأکید بر تفکیک مفاهیم «موسیقی» و «غنا» اظهار کرد: «در متون فقهی، این دو مفهوم از یکدیگر متمایز شدهاند و این تفکیک، مقدمه فهم دقیق مباحث فقه موسیقی است».
وی سپس به تشریح شش جریان فقهی در این حوزه پرداخت:
- جریان قائل به حرمت مطلق موسیقی؛
- جریان قائل به حرمت مطلق غنا؛
- جریان موافق مطلق موسیقی؛
- جریان قائل به جواز برخی مصادیق همراه با قبح عمومی موسیقی؛
- جریان قائل به حلیت غالب موسیقیهای رایج؛
- و جریان قائل به تفکیک میان مصادیق حلال و حرام بر اساس عناوین فقهی.
این پژوهشگر با اشاره به دیدگاه رهبر شهید انقلاب درباره موسیقیهای رایج، تأکید کرد که درک صحیح فقه موسیقی، نیازمند توجه همزمان به مبانی فقهی، آثار اجتماعی و کارکردهای فرهنگی موسیقی است.
وی بر ضرورت بازخوانی علمی و مستند دیدگاههای فقهی در حوزه موسیقی و تطبیق آنها با سیاستهای فرهنگی کشور تأکید کرد و از ضعف اسناد تدوینشده در حوزه موسیقی کشور، از جمله «سند جامع موسیقی» و «سند ممیزی»، انتقاد کرد و گفت: «این اسناد در بسیاری موارد فاقد راهبردها و فتاوای مشخص رهبر انقلاب و دیگر مراجع هستند و نتوانستهاند دغدغههای اصلی این حوزه را پوشش دهند».
وی همچنین با انتقاد از برخی رویکردها در حوزههای علمیه که میان «مذمت» و «حرمت» تفکیک قائل نمیشوند، بر ضرورت بازنگری در فهم فقهی موسیقی تأکید کرد و افزود: «باید بررسی شود آنچه در روایات مورد مذمت قرار گرفته، دقیقاً چه موضوعی بوده و آیا میتوان آن را بدون توجه به شرایط و مصادیق، به همه انواع موسیقی تعمیم داد یا خیر».
قرائن روایی در نفی حرمت مطلق موسیقی
حجتالاسلام والمسلمین فلاحتی در بخش دیگری از سخنان خود، به برخی قرائن روایی در استدلال بر عدم امکان فهم «حرمت مطلق» از مجموعه روایات موسیقی و غنا اشاره کرد و گفت: در بسیاری از روایات، حکم تابع نوع کاربرد و جهت استفاده از ابزار و مصادیق موسیقی است.
وی در همین زمینه به «صحیحه ابناذینه» اشاره کرد و توضیح داد: در این روایت، فردی از امام صادق(ع) درباره خرید چوب برای ساخت «بربط» سؤال میکند و امام(ع) در پاسخ میفرمایند: «لا بأس به»؛ اما هنگامی که سؤال درباره خرید چوب برای ساخت صلیب مطرح میشود، امام(ع) آن را جایز نمیدانند.
به گفته فلاحتی، این تفکیک نشان میدهد که نمیتوان همه ابزارهای مرتبط با موسیقی را بهصورت مطلق فاقد منفعت حلال دانست؛ بلکه حکم آنها وابسته به نوع استفاده و امکان بهرهگیری مشروع از آنهاست.
استناد به روایت «تحفالعقول»
این پژوهشگر حوزه فقه هنر، در ادامه به روایت «معایش العباد» در کتاب «تحفالعقول» اشاره کرد و آن را از دیگر قرائن مورد توجه در این بحث دانست.
وی توضیح داد: در صدر این روایت، هر صنعت و حرفهای که برای بشر دارای منفعت و صلاح باشد، حلال شمرده شده است؛ اما در ادامه، درباره ابزارهایی سخن گفته میشود که ممکن است کارکرد غالب آنها در جهت فساد باشد.
حجتالاسلام والمسلمین فلاحتی تأکید کرد: نکته مهم در این روایت آن است که صرف امکان سوءاستفاده یا وجود برخی کارکردهای حرام، بهمعنای حرمت مطلق یک ابزار یا صنعت نیست؛ بلکه تا زمانی که منفعت حلال و وجهی از صلاح در آن قابل تصور باشد، حکم به حرمت مطلق قابل اثبات نخواهد بود.
وی برای توضیح بیشتر، به مثالهایی مانند چاقو و شمشیر اشاره کرد و گفت: حکم این ابزارها تابع نوع استفاده و جهتگیری آنهاست، نه صرف وجود قابلیت استفاده نادرست.
به گفته این محقق، مجموعه این قرائن نشان میدهد که از روایات، «حرمت فیالجمله» قابل استفاده است، نه «حرمت بالجمله»؛ به این معنا که موضوع حکم، وابسته به کاربرد، جهت و آثار مترتب بر موسیقی و غناست.
تفسیر شیخ انصاری و چهار تطور فقه موسیقی
استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه، به دیدگاه برخی فقهای شیعه درباره موسیقی اشاره کرد و با استناد به عبارتی از شیخ انصاری گفت: حرمت آلات موسیقی، از جهت «لهوی بودن» آنهاست، نه صرفِ آلت بودن.
وی این برداشت را از مهمترین پشتوانههای فقهی در ردّ نظریه حرمت مطلق موسیقی دانست و افزود: اگر ابزار موسیقی در غیرِ لهو و معصیت بهکار رود، موضوع حرمت نیز منتفی خواهد بود.
این پژوهشگر سپس به چهار تطور مهم در فقه موسیقی در میان فقهای شیعه اشاره کرد:
- دیدگاه قائل به حرمت مطلق موسیقی؛
- مرحله تردید میان حلیت و حرمت؛
- دیدگاه امام خمینی(ره) در تفکیک میان مصادیق؛
- و رویکرد ایجابیتر و ضابطهمندتر در دیدگاههای رهبر انقلاب.
وی تأکید کرد: این تحولات نشان میدهد فقه شیعه در حوزه موسیقی، بهتدریج از نگاه مطلقگرایانه فاصله گرفته و به سمت تحلیل دقیقتر مصادیق و کارکردها حرکت کرده است.
تفکیک میان غنای حلال و حرام
حجتالاسلام والمسلمین فلاحتی در بخش پایانی سخنان خود، به بحث «غنا» پرداخت و اظهار کرد: در این حوزه نیز دو رویکرد اصلی، یعنی حرمت مطلق و حلیت مشروط، در میان فقها وجود داشته است.
وی با اشاره به دیدگاه رهبر انقلاب افزود: در این دیدگاه، غنا به دو قسم حلال و حرام تقسیم میشود و ملاک اصلی حرمت، «اضلال عن سبیلﷲ» است؛ یعنی هر نوع غنایی که موجب گمراهی از مسیر الهی شود، عنوان حرمت پیدا میکند.
این استاد سطوح عالی حوزه علمیه همچنین تصریح کرد: برخی قیود مطرحشده در متون فقهی، مانند «طرب» یا «ترجیع»، بهتنهایی معیار نهایی حرمت نیستند و باید در کنار سایر عناصر تحلیلی بررسی شوند.
ارائه دهنده در پایان، دیدگاه کسانی را که موسیقی را بهصورت مطلق پدیدهای مثبت و فاقد آسیب میدانند، مورد نقد قرار داد و گفت: هرچند برخی گونههای موسیقی میتوانند آثار مثبت و حتی درمانی داشته باشند، اما این امر بهمعنای نادیده گرفتن آسیبها و پیامدهای منفی برخی دیگر از انواع موسیقی نیست.
نقد و بررسی مبانی فقه موسیقی در دیدگاه رهبر شهید
در بخش نقد، حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدحمید میرخندان، عضو شورای علمی گروه فقه فرهنگ، هنر و رسانه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، بر ضرورت شفافسازی مبانی و تمایزهای فقهی در مسئله موسیقی تأکید کرد.
وی با بیان اینکه بحث موسیقی از منظر فقهی نیازمند صورتبندی دقیق ادله و مفاهیم است، اظهار داشت: «اگر قرار است درباره موسیقی در چارچوب فقه سخن گفته شود، باید روشن شود موسیقی در منظومه ادله فقهی چه جایگاهی دارد و نسبت آن با عناوینی مانند لهو، اضلال و صدّ عن ذکرﷲ چگونه تبیین میشود».
عضو شورای علمی گروه فقه فرهنگ، هنر و رسانه افزود: در بررسی دیدگاههای فقهی رهبر انقلاب، لازم است مشخص شود که ملاک منع یا جواز موسیقی دقیقاً چیست و اگر موسیقی در برخی موارد نهتنها مانع ذکر نباشد، بلکه در خدمت مفاهیم معنوی قرار گیرد، وضعیت فقهی آن چگونه تحلیل میشود.
نقش «طرب» در تعریف غنا
وی یکی از مهمترین محورهای اختلافی در فقه موسیقی را مسئله «اطراب» در تعریف غنا دانست و گفت: در بسیاری از آثار فقهی، این پرسش مطرح است که آیا «اطرب» قید اساسی در تحقق غناست یا خیر.
حجتالاسلام والمسلمین میرخندان با اشاره به دیدگاههای مختلف در این زمینه اظهار کرد: «اگر در نظریه فقهی، قید اطراب کنار گذاشته شود، باید روشن شود ملاک حرمت غنا بر چه اساسی تعریف میشود و این عبور از چه مبنای استنباطی برخوردار است».
وی همچنین به مباحثی مانند «اطرب شأنی» و «اقتضایی» اشاره کرد و گفت: در برخی دیدگاهها، تحقق بالفعل طرب شرط نیست، بلکه قابلیت و اقتضای ایجاد طرب نیز در صدق عنوان غنا دخالت دارد؛ ازاینرو، لازم است این مباحث بهصورت دقیق و روشمند تبیین شوند.
عضو شورای علمی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر در ادامه، به بررسی مفاهیمی مانند «لهو»، «زور»، «باطل» و «لغو» در ادبیات فقهی و قرآنی پرداخت و تأکید کرد: فهم دقیق فقه موسیقی، وابسته به روشنشدن حدود مفهومی این عناوین است.
وی با اشاره به آیه «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» گفت: یکی از پرسشهای اساسی این است که آیا قید «لِیُضِلَّ» در این آیه، قید احترازی است یا توضیحی؛ زیرا پاسخ به این پرسش، در تعیین گستره حرمت موسیقی و غنا تأثیر مستقیم دارد.
حجتالاسلام میرخندان همچنین درباره عنوان «زور» در برخی آیات و روایات اظهار کرد: باید روشن شود که «زور» چه تفاوتی با «باطل» دارد و چرا در ادبیات قرآنی از این تعبیر استفاده شده است؛ چراکه هر یک از این مفاهیم دارای بار معنایی خاصی هستند و نمیتوان آنها را بدون تفکیک بهجای یکدیگر بهکار برد.
وی افزود: در بررسی دیدگاههای فقهی رهبر انقلاب، باید مشخص شود که ایشان در مواجهه با مفاهیمی مانند «لهو»، «زور»، «باطل» و «لغو»، چه تحلیلی ارائه کردهاند و این عناوین چه نقشی در نظریه فقهی موسیقی ایفا میکنند.
عضو شورای علمی گروه فقه فرهنگ، هنر و رسانه در بخش دیگری از سخنان خود، به مسئله نقش «عرف» در تشخیص مصادیق موسیقی حرام اشاره کرد و گفت: اگر تشخیص لهویبودن یا نبودن موسیقی به عرف واگذار شود، باید سازوکار این ارجاع و حدود دخالت عرف در فرایند استنباط روشن شود.
وی تأکید کرد: در این زمینه، لازم است نسبت میان «کار فقیه» و «تشخیص موضوعات» بهصورت دقیق تبیین شود؛ زیرا بخشی از چالشهای موجود، به ابهام در مرز میان مباحث مفهومی، موضوعشناسی و استنباط فقهی بازمیگردد.
این پژوهشگر حوزه فقه فرهنگ و هنر افزود: یکی از مسائل مهم در فقه موسیقی، ایضاح مفهومی و مصداقی است؛ چراکه بسیاری از مخاطبان و حتی فعالان حوزه موسیقی، بهروشنی نمیدانند مراد از موسیقی حرام چیست و ملاک تشخیص آن کدام است.
وی در بخش پایانی سخنان خود، به مسئله «میزان مصرف موسیقی» و نسبت آن با سیاستگذاری فرهنگی اشاره کرد و گفت: بحث موسیقی تنها به حلال یا حرام بودن آن محدود نمیشود، بلکه باید روشن شود میزان استفاده از موسیقی برای یک انسان مؤمن چه حد و مرزی دارد.
وی افزود: حتی اگر برخی گونههای موسیقی مجاز یا مطلوب تلقی شوند، باز این پرسش مطرح است که مصرف گسترده موسیقی چه پیامدهای فرهنگی و تربیتیای خواهد داشت و سیاستگذاری فرهنگی در این زمینه چه مسئولیتی بر عهده دارد.
او همچنین میان «بحث فقهی» و «بحث سیاستگذاری فرهنگی» تفکیک قائل شد و اظهار کرد: بخشی از مباحث مربوط به تنظیمگری موسیقی، بیش از آنکه در قلمرو فقه مصطلح قرار گیرد، به حوزه سیاستگذاری فرهنگی مربوط است و نباید این دو حوزه با یکدیگر خلط شوند.
در پایان این نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر سیدمحمدمحسن میرمرشدی، دبیر علمی نشست و عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی امام خمینی(ره)، با قدردانی از ارائهدهندگان و حاضران، بر ضرورت تداوم مباحث تخصصی در حوزه فقه موسیقی تأکید کرد.
وی با اشاره به وجود ابهامات مفهومی و مصداقی در این حوزه، اظهار امیدواری کرد که نشستهای آینده بتواند به روشنتر شدن نسبت مفاهیمی مانند «لهو»، «باطل»، «زور» و «لغو» با مسئله موسیقی و نیز تبیین دقیقتر دیدگاههای فقهی در این زمینه کمک کند.
این نشست تخصصی با حضور جمعی از پژوهشگران و علاقهمندان حوزه فقه هنر و فلسفه هنر به کار خود پایان داد.
