بررسی فلسفه اصول فقه؛ چیستی و ابعاد در دویست و پنجاه و چهارمین نشست علمی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر

اشاره: به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، گروه مبادی فقه معاصر این پژوهشگاه روز چهارشنبه ۲۶ آذر ۱۴۰۴ نشستی علمی با حضور اساتید برجسته حوزه علمیه برگزار کرد. در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی خادمی کوشا و حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سعید ضیایی‌فر به ارایه دیدگاه‌های خود پرداختند و دبیری جلسه بر عهده حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی شریف بود.

دبیر جلسه در آغاز نشست، ضمن بزرگداشت هفته پژوهش و خیرمقدم به اساتید و حاضران، خاطرنشان کرد: «علم اصول فقه در شیعه و اهل سنت قدمتی طولانی دارد، اما گستردگی امروز آن بی‌سابقه است و لازم است فلسفه این علم تدوین شود تا کاستی‌ها و نقاط قوت آن شناسایی گردد.»
وی در ادامه افزود: «موضوع این نشست، معرفی دانش فلسفه اصول فقه است؛ دانشی که ناظر به مطالعه بیرونی علم اصول می‌باشد. هر علمی پس از رشد و تکامل نیازمند بازنگری است؛ باید از بیرون به آن نگریست تا محاسن و معایبش روشن شود. در این جلسه می‌خواهیم بررسی کنیم که آیا اصولاً چیزی به نام فلسفه اصول فقه وجود دارد یا خیر، و اگر وجود دارد، ابعاد و موضوعات آن چیست.»

در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین خادمی کوشا، استاد درس خارج حوزه علمیه و عضو هییت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به‌عنوان نخستین ارایه‌دهنده سخن گفت و اظهار داشت: «فلسفه اصول فقه از جهت محتوایی همپای با اصول فقه قدمت دارد، اما به‌عنوان یک دانش مستقل عمر چندانی ندارد.» وی با طرح پرسشی جدی افزود: «اصول فقه قواعدی برای استنباط فراهم می‌کند، اما ادله اثبات این قواعد کجا باید بحث شود؟»
استاد درس خارج حوزه علمیه با اشاره به دیدگاه سید مرتضی بیان کرد: «سید مرتضی تصریح کرده است که دلیل اثبات قواعد اصولی باید علم باشد، نه خبر واحد.» خادمی کوشا ادامه داد: «به مرور زمان، مباحث پیش‌فرضی اصول فقه حجیم شد و این امر ضرورت بررسی آن‌ها را در قالب دانشی مستقل ایجاب کرد.»

عضو هییت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: «فلسفه اصول فقه سه کار انجام می‌دهد: معرفی اصول فقه، پایش نواقص آن و ارایه توصیه برای تکامل این دانش.»
در ادامه نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سعید ضیایی‌فر، استاد درس خارج حوزه علمیه و عضو هییت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به‌عنوان ارایه‌دهنده دوم، دیدگاه‌های خود را مطرح کرد. وی گفت: «باید مراقب باشیم که فلسفه اصول فقه صرفاً تکرار مباحث اصولی نباشد، بلکه نگاهی فرادانشی داشته باشد.»
استاد درس خارج حوزه علمیه افزود: «رابطه فلسفه اصول فقه با فلسفه محض و فلسفه فقه باید به‌دقت روشن شود تا از خلط مفاهیم جلوگیری گردد.»

وی با تأکید بر جنبه توصیه‌گری این دانش اظهار داشت: «اگر فلسفه اصول فقه تنها به گزارش بسنده کند، کارآمدی لازم را نخواهد داشت.»
عضو هییت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی همچنین خاطرنشان کرد: «ضرورت دارد ساختار مسایل فلسفه اصول فقه مشخص شود تا بتوان آن را به‌عنوان یک دانش آموزشی وارد حوزه‌های علمیه کرد.» او در پایان سخنان خود گفت: «این دانش باید بتواند نیازهای واقعی اصول فقه را پاسخ دهد، نه اینکه صرفاً به مباحث نظری محدود شود.»
این نشست با استقبال اساتید و پژوهشگران همراه بود و مقرر شد مباحث تکمیلی در جلسات آینده دنبال شود.