اشاره: حجتالاسلاموالمسلمین دکتر سعید فراهانی فرد، اگرچه بیشتر به اقتصاد شهره است اما سالهاست که در حوزه منابع طبیعی نیز به تدریس و پژوهش میپردازد. رئیس دانشکده علوم اقتصادی و اداری دانشگاه قم که عنوان رساله دکتریاش، «سازگاری بهرهبرداری از منابع طبیعی با توسعه پایدار در اسلام» بوده است، چندین کتاب و مقاله در زمینه منابع طبیعی به نگارش درآورده است که کتابهای «اقتصاد محیطزیست و منابع طبیعی» و «اقتصاد منابع طبیعی از منظر اسلام (اصول و مبانی)»، از این جملهاند. با او پیرامون چیستی و سرفصلهای فقه منابع طبیعی گفتگو کردیم. او پس از توضیح دقیق منابع طبیعی، سرفصلهای پیشنهادی و مهمترین مسائل فقه منابع طبیعی را بازگو کرد. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با عضو شورای علمی گروه فقه محیطزیست و منابع طبیعی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، از نگاه شما میگذرد:
فقه معاصر: مراد از منابع طبیعی چیست و چه موضوعاتی را شامل میشود؟
فراهانی فرد: منابع طبیعی منابعی هستند که از طرف خداوند به بشر موهبت شده و انسان در ایجاد آنها دخالتی نداشته است. این منابع به دو دسته پایانپذیر و تجدیدشونده تقسیم میشوند.
منابع طبیعی پایانپذیر منابعی هستند که با استخراج و استفاده از آنها، تمام میشوند و قابلیت تجدیدپذیری ندارند. مصداق بارز این منابع، معادن نفت، گاز، طلا، نقره، آهن و… هستند. این منابع، خود به دو دسته منابع فسیلی یا انرژیزا و منابع بادوام تقسیم میشوند.
ویژگی منابع فسیلی که بهعنوان منابع تأمینکننده انرژی نیز از آنها یاد میشود این است که پایانپذیر هستند و پس از مدتی، به پایان میرسند مانند نفت و گاز و زغالسنگ و…؛ علاوه بر اینکه با مصرف، تمام میشوند مانند بنزین که در اتومبیل احتراق پیدا کرده و تمام میشود؛ به خلاف منابع بادوام که با اینکه منبع آنها قابلیت تجدیدشدن ندارد ولی خود مواد معدنی با مصرف تمام نمیشوند؛ مانند معادن طلا، نقره و… .
این منابع نیز به دو دسته کاملاً بادوام مانند طلا و نقره، و نسبتاً بادوام مانند آهن و مس تقسیم میشوند.
منابع تجدیدشونده منابعی هستند که اگر درست مورد بهرهبرداری قرار گیرند قابلیت این را دارند که همواره مورد بهرهبرداری قرار گیرند مانند آبزیان و جنگلها.
فقه معاصر: آیا مراد از «منابع» در «منابع طبیعی»، «منابع انرژی» است؟ به دیگر سخن، مضاف الیه «منابع» چیست؟ تفاوت دقیق «منابع طبیعی» با «محیطزیست» در چیست؟
فراهانی فرد: همانطور که در تقسیمبندی منابع طبیعی اشاره کردیم، منابع انرژیزا یک قسم از منابع طبیعی هستند؛ مثلاً زمین و مرتع و طلا و نقره و فلزات نیز از منابع طبیعی به حساب میآیند ولی تولید انرژی نمیکنند.
فقه معاصر: آیا میتوان گفت تفاوت «منابع طبیعی» با اموری مانند «انرژی»، «محیطزیست» و… حیثی است نه ماهوی؛ بدین معنا که اگر مراد، حیث منبع طبیعی بودنِ شیء باشد، ذیل منابع طبیعی قرار میگیرد و اگر حیث استفاده آن بهعنوان انرژی مدنظر باشد، بهعنوان انرژی مطرح است و اگر…؟
فراهانی فرد: محیطزیست همانگونه که از نام آن پیداست محل زیست انسان است که البته منابع طبیعی هم در آن قرار دارند. برخی از منابع طبیعی را منابع زیستمحیطی مینامند، مانند مناظر طبیعی. همچنین چون استفاده بیرویه از منابع طبیعی، محیطزیست را تخریب میکند، به همین جهت بسیاری از کتابها منابع طبیعی و محیطزیست را با هم بررسی میکنند. انرژیزا بودن، از خواص برخی از منابع است؛ مثلاً نفت و گاز و زغالسنگ و اورانیوم از مصادیق منابع طبیعی هستند ولی یکی از مزایای آنها، انرژیزا بودن آنهاست.
فقه معاصر: سرفصلها و مهمترین مسائل مطرح در فقه منابع طبیعی چیست؟
فراهانی فرد: میتوان فقه منابع طبیعی را اینگونه سرفصل بندی کرد و مسائل را ذیل این سرفصلها جای داد:
الف: موضوعشناسی منابع طبیعی
- تعریف و چیستی؛
- انفال و منابع طبیعی؛
- مشترکات و مباحات و ارتباط با منابع طبیعی؛
- تقسیمبندی منابع.
مصداقشناسی منابع طبیعی
موارد نوظهور انرژی مانند انرژی خورشیدی و زمین گرمایی اطلاعات پول و… .
حکمشناسی منابع طبیعی
مهمترین مسائل این باب فقهی عبارتاند از:
- مبانی (مبانی استنباط فقهی با نگاه فقه نظام)؛
- مالکیت منابع طبیعی (مالکیت امام، مالکیت مسلمانان، مالکیت عمومی، مباحات عامه)؛
- مالکیت در عصر حضور و غیبت امام، مالکیت شخصی یا منصب؛
- بهرهبرداری از منابع طبیعی و شرایط آن؛
- بهرهبرداری توسط خود دولت اسلامی؛
- تعامل مردم با دولت در بهرهبرداری از منابع طبیعی؛
- مشارکت، اجاره، واگذاری، احیا، اقطاع و….؛
- شرطیت اذن امام در بهرهبرداری؛
- تفصیل بین زمان حضور و غیبت؛
- بهرهبرداری در زمان تشکیل حکومت اسلامی (فقیه عادل)؛
- دریافت حق بهرهبرداری (مالیات، خراج، اجاره، خمس و….)؛
- ضوابط حاکم بر بهرهبرداری از انفال؛
- الگوی مطلوب مالکیت و بهرهبرداری از منابع طبیعی؛
- اقتصاد منابع طبیعی؛
- درآمدهای حاصل از منابع طبیعی؛
- درآمد حاصل از بهرهبرداری مستقیم دولتی؛
- درآمد حاصل از محل فروش محصولات معدنی و فرآوردههای آن؛
- درآمد حاصل از محل فروش خدمات (خدمات گردشگری)؛
- درآمد حاصل از بهرهبرداری مردمی؛
- مالیات؛
- اجارهبها؛
- سود از محل مشارکت با مردم؛
- درآمد حاصل از محل ارائه خدمات بعدی به فعالین اقتصادی؛
- موارد مصرف درآمد حاصل از منابع طبیعی؛
- خدمات عمومی؛
- کمکهای حمایتی؛
- حفظ و ترمیم منابع طبیعی؛
- چالشها و مسائل؛
- معرفی الگوی مطلوب اقتصاد منابع طبیعی.
