به گزارش واحد اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، مجتمع پژوهشگاههای علوم انسانی ـ اسلامی و پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با همکاری پژوهشکدههای علوم اسلامی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، به مناسبت هزار و پانصدمین سال میلاد پیامبر اکرم، حضرت محمد مصطفی (صلیﷲعلیهوآله)، نشست علمی همایش «مکتب و سیره پیامبر اعظم(ص)، علوم انسانی اسلامی انسانساز و جامعهپرداز» و کرسی علمی ـ ترویجی با عنوان «حق تعیین سرنوشت در قرآن» را روز چهارشنبه ۱۷ دی ۱۴۰۴ در پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برگزار کرد.
در آغاز این نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر علی شریفی، دبیر علمی جلسه و دبیر پژوهشکده فقه سیاست، اظهار داشت:«حق تعیین سرنوشت به عنوان یک حق بنیادین، هم در عرصه بینالملل به معنای آزادی ملتها از تحمیل نظامهای سیاسی و فرهنگی و هم در عرصه داخلی به عنوان حق شهروندی و مبنای مردمسالاری محل بحث است. مسئله اصلی این است که آیا فقه و شریعت اسلامی نیز همانند حقوق بینالملل این حق را به رسمیت میشناسد یا خیر».
وی خاطرنشان کرد:«در عرصه داخلی، بحث از حق تعیین سرنوشت با مفهوم مردمسالاری ارتباط وثیقی دارد و بررسی قرآنی این موضوع یکی از مهمترین مباحث نظری حقوق بشر اسلامی محسوب میشود».
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین مصطفی دانشپژوه، استاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و ارائهدهنده اصلی کرسی، ضمن تبریک اعیاد ماه رجب و تقدیر از برگزارکنندگان گفت:«موضوع حق تعیین سرنوشت در قرآن، از آن جهت که ناظر به ریشههای نقلی و وحیانی است، باید با مراجعه دقیق به مدلول آیات بررسی شود. ما در این پژوهش، آیات مرتبط با آزادی، اختیار و هدایت انسان را از سه حیث دلالت مطابقی، تضمنی و التزامی تحلیل کردیم تا نسبت میان آزادی تکوینی و تشریعی روشن شود».
وی تأکید کرد که در این زمینه هرچند برداشتهای متنوعی از آیات وجود دارد و بیان داشت:«در این زمینه دیدگاه رقیبی وجود ندارد، بلکه تفاوت در ادبیات و نحوه بیان است».
دانشپژوه ادامه داد:«در مبانی حقوق فردی، حق تعیین سرنوشت بنیادیترین حق بشر تلقی میشود، زیرا محرومیت از آن مانع تحقق سایر حقوق انسانی است. این حق هم بُعد خارجی دارد که ناظر به استقلال ملتهاست و هم بُعد داخلی که به مردمسالاری مرتبط میشود».
او در توضیح مفهوم حق افزود:«حق در ادبیات حقوقی یک مفهوم ذاتالاضافه است و غفلت از این ویژگی، گاه نتایج نادرستی به همراه دارد. آزادی تکوینی بیش از آنکه مساوی حق باشد، بستر پیدایش حق است و آیات قرآن نیز غالباً بر همین آزادی تکوینی انسان در انتخاب ایمان یا کفر تأکید دارند».
استاد حوزه و دانشگاه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آیات قرآنی گفت:«درباره اصل بحث، ملاحظه میشود که آیات در این زمینه به چند دسته تقسیم میشوند:
دسته اول، آیاتی هستند که حاکی از آزادی انسان در انتخاب و اختیار امر دین و هدایتاند.
دسته دوم، آیاتی است که برخی به زعم خود بر آزادی انتخاب در سرنوشت مطلق دلالت دارند؛ مانند آیه «إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ.
اما دسته سوم، آیاتی است که به ممنوعیت تحمیل دین و عقیده میپردازد که از این ممنوعیت، آزادی و حق استنباط میشود».
وی افزود:«این دسته سوم نیز سه زیرگروه مهم دارد:
۱. آیاتی که عدم اکراه و اجباری بودن دین را میرساند.
۲. آیاتی که به ظاهر پیامبران را صرفاً به انذار و تبشیر محدود میکنند، مانند:«قُلْ إِنَّمَا أَنَا مُنذِرُ»
۳. آیاتی که بر عدم مسئولیت پیامبران نسبت به ایمان نیاوردن مردم سخن میگوید».
دکتر دانشپژوه افزود که دستهبندیهای دیگری نیز برای تکمیل بحث وجود دارد:«آیاتی که بر کرامت و خلافت انسان دلالت میکند، آیاتی که به برابری انسانها اشاره دارد، آیاتی که دال بر حق تکامل انسان با استناد به آیه «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» است، و همچنین آیاتی که به همزیستی مسالمتآمیز، مشورت و امر به معروف و نهی از منکر پرداختهاند».
در بخش پایانی ارائه، وی اظهار داشت:«قدر مسلم مدلول این آیات مورد استناد، آزادی تکوینی انسان برای انتخاب هر نوع سرنوشتی است. اما در رابطه با آزادی تشریعی و حق تشریعی، هیچکدام از این آیات دلالت مطابقی یا تضمنی بر مسئله ندارند و دلالت التزامی بیّن نیز از آنها به دست نمیآید».
وی افزود:«اگر دلالتی باشد، دلالت التزامی غیر بیّن است و نیازمند استدلال است. حداکثر آنچه میتوان گفت، نهی از تحمیل ایمان بر دیگری است، نه اثبات حق تشریعی انتخاب هر نوع عقیده و هر نوع سرنوشت».
دانشپژوه در تکمیل بحث گفت:«انتخاب عقیده یا سرنوشت، زمینهساز تکلیف انتخاب عقیده مثبت و سرنوشت مثبت است. وعد و وعیدهای قرآن برای آن است که انسان به سراغ انحراف نرود و به دنبال هدایت باشد».
وی همچنین افزود:«از ممنوعیت تحمیل عقیده که امری قلبی است، آزادی در اعمال جوارحی به دست نمیآید و برخی آیات، انسان را در انتخاب زندگی کریمانه مختار و در عین حال از زندگی ذلیلانه برحذر میدارند».
در بخش نقد نخست، دکتر مصطفی فضائلی، استاد حقوق بینالملل دانشگاه قم، گفت:«موضوع حق تعیین سرنوشت از بنیادیترین مباحث حقوقی و انسانی است و پرداخت قرآنی به آن امتیاز ویژهای برای این کرسی محسوب میشود. شایسته است نتایج این پژوهش در قالب مقالهای منتشر و نسخهای انگلیسی از آن برای مجامع علمی بینالمللی تهیه شود».
وی افزود:«بهتر بود تعریف حق در فقه اسلامی و تفاوت آن با حقوق بینالملل بهطور دقیقتر تبیین میشد؛ چراکه در فقه سنتی، حق به سلطه شخص بر آنچه تحت اختیار اوست تعبیر میشود».
فضائلی ادامه داد:«رابطه میان حق بودن و حق داشتن از مباحث مهم فلسفه حقوق بشر است و جداسازی کامل این دو، با جهانشمولی حقوق بشر سازگار نیست».
وی تصریح کرد:«آزاد بودن به معنای مشروع بودن نیست؛ اختیار همزمان مسئولیت میآورد و آزادی و حق، ارزش ذاتی ندارند مگر در پرتو غایت الهی».
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد شجاعیان، ناقد دوم، گفت:«تمرکز ارائه بیشتر بر ابعاد فردی حق تعیین سرنوشت بود، در حالی که این مسئله عمدتاً در بستر اجتماعی و سیاسی مطرح میشود و مدیریت سیاسی آن اهمیت ویژهای دارد».
در پایان نشست، دبیر علمی جلسه با قدردانی از ارائهدهندگان و ناقدان، ابراز امیدواری کرد نتایج این نشست در قالب مقاله علمی توسعه یابد و زمینهساز گفتوگوهای میانرشتهای میان فقه، حقوق و علوم سیاسی شود.
نشست علمی «حق تعیین سرنوشت در قرآن» نشان داد که آزادی در نگاه قرآن، همزمان مبنای تکلیف و شاخص کرامت انسانی است و پژوهشهای میانرشتهای در این حوزه از اهمیت ویژهای برخوردار است.
