به گزارش پایگاه اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، نشست علمی با عنوان «مبانی همگرایی و نتایج حقوقی مترتب بر آن در قرآن کریم» بهعنوان پیشنشست پانزدهمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت برگزار شد. این نشست با همکاری مشترک «اندیشکده فقه و حقوق اسلامی» و «پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر» در روز چهارشنبه ۱۷ دیماه سالن جلسات این پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر واقع در شهر قم برگزار گردید.
در این نشست علمی، آیتﷲ علیدوست، رئیس اندیشکده فقه و حقوق اسلامی، و دکتر سید ابوالقاسم نقیبی، عضو هیئت علمی و پژوهشگر حوزه فقه و حقوق اسلامی، به ایراد سخنرانی پرداختند. دبیر علمی نشست، حجتالاسلام والمسلمین سید علیرضا حسینی، دبیر اندیشکده فقه و حقوق اسلامی، ضمن خیرمقدم به اساتید و پژوهشگران حاضر، اهداف این نشست را در چارچوب گفتمان علمیِ پانزدهمین کنفرانس الگوی اسلامی ایرانی پیشرفت با محوریت «همگرایی و پیشرفت» تبیین کرد.
در آغاز جلسه حجتالاسلام والمسلمین سید علیرضا حسینی، دبیر علمی، با بیان اینکه محور پانزدهمین کنفرانس، «همگرایی و پیشرفت» است، اظهارداشت:«میان همگرایی و پیشرفت رابطهای دوسویه وجود دارد؛ همگرایی فرهنگی و اجتماعی زمینهساز پیشرفت است و پیشرفت نیز به تقویت همگرایی جمعی منجر میشود.»
در ادامه نشست دکتر سید ابوالقاسم نقیبی، استاد دانشگاه شهید مطهری به عنوان ارائه دهنده بر دو اصل بنیادین قرآنی برای دستیابی به همگرایی در سطح انسانی و توحیدی تأکید کرد.
وی نخستین و گستردهترین مبنای همگرایی در منظومه قرآنی را، مفهوم خلقت مشترک دانست و با استناد به آیه شریفه «الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ» و تأکید بر گوهر مشترک انسانی و فطرت الهی، تصریح کرد که این اشتراک، ریشه در شکلگیری هویت جمعی و در نتیجه، منشأ حقوق اساسی شهروندان مانند حق حیات و کرامت ذاتی انسان است. این نگرش، مبنای حقوق شهروندی یکسان را بدون لحاظ دین یا نژاد فراهم میآورد.
استاد دانشگاه شهید مطهری همچنین به کلمه توحید به عنوان مبنای همگرایی در میان موحدان عالم اشاره کرد و با استناد به آیه «تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ»، بیان داشت که این «کلمه سواء» نقش محوری در وحدتبخشی و ایجاد همگرایی میان پیروان ادیان الهی ایفا میکند و بسیاری از حقوق به رسمیت شناخته شده برای اهل کتاب، ریشه در پذیرش این مؤلفه فکری دارد.
به باور وی خلقت مشترک برای همگرایی عام انسانی و کلمه توحید برای همگرایی خاص توحیدی، زمینهساز پیشرفت حقوقی و اجتماعی در جامعه هستند.
دکتر نقیبی، در ادامه مباحث خود پیرامون همگرایی در قرآن، مؤلفه همبستگی میان مسلمانان را تحت عنوان «ایمان اسلامی» دستهبندی کرد. وی تأکید نمود:«قرآن کریم برای توصیف این همبستگی ایمانی، از واژگان بنیادینی بهره برده است که هر یک بار معنایی خاص در حوزه اجتماعی و حقوقی دارند.»
به گفته استاد دانشگاه شهید مطهری، قرآن برای تبیین این پیوند، به واژههایی نظیر «اخوّة» (بر اساس آیه «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»)، «رحمت» که ویژگی مؤمنان در تعامل با یکدیگر است (بر اساس آیه «رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ»)، و «ولایت» («بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ») استناد میکند. همچنین، مفهوم «الفت» و «معیت» نشاندهنده عمق این پیوند درونی است.
وی این مجموعه از مؤلفههای همگرایی را در قالب «سبیل مؤمنین» به رسمیت شناخته شده در قرآن (مانند آیه «وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ… وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ») تحلیل کرد. دکتر نقیبی اظهار داشت که این سبک زیست مؤمنانه، علاوه بر بایدهای اخلاقی نظیر ایثار و تعاون، الزامات حقوقی را نیز به همراه دارد که شالوده نظام حقوقی اسلامی مبتنی بر همبستگی مؤمنان را تشکیل میدهد.
دکتر نقیبی علاوه بر این موارد قرآنی اشاره گذرا به یک مبنای مهم دیگر داشت و آن را «همگرایی سرزمینی» نامید.
استاد دانشگاه شهید مطهری، به اهمیت محوری «همگرایی سرزمینی یا وطنی» به عنوان سومین رکن اساسی همگرایی پرداخت و مستندات قرآنی برای این تعلق عمیق انسانی به وطن را ارائه نمود.
وی تأکید کرد که قرآن کریم، نوعی «تعلق مالکانه طبیعی» را نسبت به سرزمینی که انسان در آن زیسته و متولد شده است، به رسمیت میشناسد. وی با استناد به کاربرد ترکیب اضافی اختصاصی ملکی در آیات، این تعلق را امری مسلم در کلام وحی دانست.
دکتر نقیبی به عنوان نمونه به آیه «وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ» اشاره کرد و توضیح داد که استفاده از ترکیب «قریَتِک» نشاندهنده یک رابطه اختصاصی و نوعی مالکیت مشاع خاص نسبت به سرزمین است. همچنین، سخن کفار در آیه «لَنُخْرِجَنَّكُمْ مِنْ أَرْضِنَا» نیز دلالت بر شناخت ضمنی این تعلق مالکانه دارد.
وی افزود که اهمیت این تعلق تا بدان حد است که قرآن کریم، اخراج ناحق از دیار را سبب صدور اذن دفاع مشروع و مقاتله قرار داده است («الَّذِينَ أُخْرِجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ بِغَيْرِ حَقٍّ»).
دکتر نقیبی در پایان به حدیث مشهور «حُبُّ الْوَطَنِ مِنَ الْإِيمَانِ» اشاره کرد و بیان داشت که ترکیب ایمان با تعلق به سرزمین و قوم، هویتی مبارک میآفریند. وی با استناد به کلام حضرت امیرالمؤمنین(ع) مبنی بر اینکه «عُمِرَتِ الْبُلْدَانُ بِحُبِّ الْأَوْطَانِ»، نتیجه گرفت که این وطندوستی و تعلق خاطر عمیق، منشأ اصلی پیشرفت و توسعه سرزمینی جوامع محسوب میشود.
در ادامه نشست آیتﷲ ابوالقاسم علیدوست، استاد خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، ضمن تقدیر از محتوای ارائه شده به نقد مطالب مطرح شده پرداخت و یادآور شد: ورود به بحث آثار حقوقی و احکام شرعی مستلزم دقت بالایی است، زیرا استنباط حقوقی باید مبتنی بر ظهور نقل یا قطع عقل باشد و نمیتوان بر مبنای یک ادعای کلی به نتایج حقوقی رسید.
ایشان به مثالی از یادداشت دکتر نقیبی اشاره کردند: اینکه باور دینی مشترک توحید مبنای همگرایی پیروان ادیان آسمانی و شناسایی حقوق شهروندی و احوال شخصیه آنان در جامعه اسلامی باشد.
آیتﷲ علیدوست خاطرنشان کرد: اگر اشتراک باور دینی توحید مبنای همگرایی پیروان ادیان آسمانی و شناسایی حقوق شهروندی آنان در جامعه اسلامی می باشد، آیا این باور به توحید را می توان سند شناسایی حقوق شهروندی و احوال شخصیه دانست؟
وی تأکید کرد که هنگامی که بحث به نتایج حقوقی میرسد، باید در چارچوب فقه منضبط و فقه نظاممند عمل کرد، حتی اگر نگاه به ادله، نگاهی موسع باشد.
به عقیده ایشان، مواردی مانند این استناد در متن ارائه شده متعدد دیده میشود و لازم است برای ارائه نهایی، دلایل و مستندات نقلی یا عقلیِ این ملازمات حقوقی به طور واضحتر تبیین شوند.
ایشان با بیان ابهام در استناد به آیات قرآنی (مانند «دیارهم») برای تعریف حقوق شهروندی مبتنی بر سرزمین تولد، با اشاره به مرزهای سیاسی کشورها گفت: این رویکرد، در تقابل با چارچوب فقهی دارالاسلام و دارالکفر قرار میگیرد و اعمال بار حقوقی (مانند انفال یا تابعیت) بر اساس مرزهای جغرافیایی نیازمند تبیین دقیقتر ملازمه نقلی یا عقلی است.
آیتﷲ علیدوست با بیان ترتیب و نظم قضایا به نقد دیگری اشاره کرد و افزود: ردیف کردن حقوق بنیادین همگرایی (مانند کرامت ذاتی، حیات، و برابری) نیازمند «برهان» است تا مشخص شود که چرا این موارد دقیقاً به همین ترتیب و تعداد در متن آمدهاند و نظم منطقی حاکم بر این فهرست چیست.
در بخش پایانی نشست، جلسه پرسش و پاسخ برگزار شد و ارائهدهنده به سؤالات، دیدگاهها و ابهامات علمی حاضران پاسخ گفت.
این نشست علمی با تأکید بر مبانی قرآنی همگرایی انسانی، توحیدی و سرزمینی، به بررسی پیوند میان مفاهیم اخلاقی، اجتماعی و حقوقی در چارچوب اندیشه قرآنی پرداخت. سخنرانان با تبیین ابعاد مختلف این همگرایی، آن را زیربنای شکلگیری نظامهای حقوقی و اجتماعی مبتنی بر عدالت، وفاق و پیشرفت دانستند. مباحث و دیدگاههای مطرحشده، افقهای تازهای را در نسبت میان فقه، حقوق و مبانی قرآنی گشود که میتواند زمینهساز پژوهشهای عمیقتر در حوزه «فقه همگرایی» باشد.
