نقشه راه فقه معاصر برای تبدیل بایسته های روشی تبدیل گزاره های فقهی به فرهنگ عمومی

نشست هفتاد و چهارم از سلسله نشست‌های «یکشنبه‌های روش» با عنوان «بایسته‌های روشی تبدیل گزاره‌های فقهی به فرهنگ عمومی»، یکشنبه ۲۱ دی‌ماه ۱۴۰۴ به همت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر و با حمایت میز «توسعه و توانمندسازی علوم اسلامی» دفتر تبلیغات اسلامی و همکاری گروه فقه و حقوق مرکز تحقیقات اسلامی مجلس برگزار شد.

در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس قطب «تعمیق ایمان دینی و مقابله با باورهای انحرافی» دفتر تبلیغات اسلامی، به ارائه دیدگاهی روش‌شناختی درباره چگونگی تحقق دین در ساحت عینیت اجتماعی پرداخت؛ دیدگاهی که از آن با عنوان «طرح _ نظام _ الگو برنامه» یاد می‌شود.

در آغاز دبیر علمی نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدکاظم حقّانی فضل، مدیر دانشنامه فقه معاصر، با اشاره به دغدغه محوری دین‌داران و عالمان دینی، مسئله «اجرای دین در سطح عمومی جامعه» را هدف اساسی دین دانست و تأکید کرد که تبدیل گزاره‌های فقهی به فرهنگ عمومی، نیازمند روش، دانش و دستگاه مفهومی روشن است؛ امری که با وجود اهمیت آن، هنوز به‌صورت منسجم صورت‌بندی علمی نشده است.

وی با تفکیک میان گزاره‌های توصیفی و گزاره‌های هنجاری در فقه، خاطرنشان کرد که محل بحث اصلی در تبدیل فقه به فرهنگ عمومی، ناظر به اوامر و نواهی و احکام هنجاری، به‌ویژه در حوزه روابط اجتماعی، خانوادگی و معاملات به معنای خاص است؛ نه احکامی که ماهیت صرفاً اجرایی یا قضایی دارند. دبیر علمی نشست در ادامه، نسبت «مقاصد شریعت» با فرایند تبدیل گزاره‌های فقهی به فرهنگ عمومی را از پرسش‌های بنیادین این حوزه دانست که نیازمند تأمل روش‌مند است.

از «شناخت دین» تا «تحقق دین در عینیت»

در ادامه، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سبحانی با طرح این پرسش که: «چگونه می‌توان حقایق و ارزش‌های دینی را در زندگی فردی و مناسبات اجتماعی محقق کرد؟»، به ارائه مطالب خود پرداخت.

وی با اشاره به تحولات جهان و فاصله‌ای که میان سنت و تجدد پدید آمده است، تأکید کرد که سازوکارهای طبیعی تحقق دین در جوامع سنتی، در دنیای معاصر دیگر کفایت نمی‌کند و تحقق دین در شرایط پیچیده، پرشتاب و متأثر از پارادایم‌های جدید، نیازمند مدل‌ها و فرایندهای خاص است.

دکتر سبحانی طرح «نظام_الگو_ برنامه» را پاسخی به همین وضعیت و بازشناسی یک فرآیند طبیعی و تجربی در تحقق هر مکتب و ایدئولوژی دانست و آن را یک جریان سه‌مرحله‌ای برای عبور از مقام نظر به مقام عمل معرفی کرد و به تبین آن پرداخت.

گام اول: نظام؛ شناخت چیستی دین

به‌گفته ارائه‌دهنده نشست، گام نخست در تحقق دین، شناخت «چیستی» آن است؛ یعنی شناسایی عناصر، مؤلفه‌ها و گزاره‌های بنیادین دین در قالب یک «نظام معرفتی». این ساحت، ساحت معرفت است؛ ساحتی که در آن، دین به‌مثابه مجموعه‌ای از حقایق، ارزش‌ها و گزاره‌ها شناخته و تبیین می‌شود. به باور وی، بدون صورت‌بندی نظام‌مند از چیستی دین، هرگونه سخن گفتن از تحقق عینی آن، فاقد پشتوانه معرفتی است.

گام دوم: الگو؛ دانشِ چگونگی‌های عینی

حجت‌الاسلام و المسلمین سبحانی در تبیین گام دوم این فرآیند، آن را کانون اصلی چالش‌های معاصر در تحقق دین دانست و با نقد این تلقی رایج که «شناخت دین خودبه‌خود به تحقق آن می‌انجامد»، تأکید کرد که عینیت‌یافتن دین، در گرو شناخت «چگونگی مناسبات عینی» است، نه صرف معرفت دینی.

وی با تفکیک میان «معرفت» و «دانش» تصریح کرد که معرفت ناظر به کشف حقیقت است، اما دانش، ساحتی فعال و مداخله‌گر دارد که با مدل‌سازی و صورت‌بندی، واقعیت اجتماعی را بازسازی می‌کند. از این رو، علوم انسانی تنها توصیف‌کننده واقعیت نیستند، بلکه در دل خود، جهت‌دهی و تجویز دارند. به‌گفته وی، بدون تولید دانش ناظر به چگونگی‌ها، تبدیل دین به فرهنگ عمومی ممکن نیست و حتی دانش‌های رقیب می‌توانند به مانعی در برابر تحقق ارزش‌های دینی بدل شوند.

نقد نگاه حداقلی به دانش در نظریه‌پردازی دینی

رئیس قطب تعمیق ایمان دینی، در ادامه با اشاره‌ای انتقادی به برخی رویکردهای موجود در اندیشه اسلامی، از جمله تمایز میان «مکتب» و «علم» در آثار شهید صدر، خاطرنشان کرد که تقلیل دانش به استقراء، مانع از درک نقش فعال و سازنده دانش در تحقق ارزش‌ها می‌شود. به‌گفته وی، هیچ نظام حقوقی، اقتصادی یا سیاسی‌ای در جهان معاصر وجود ندارد که بدون تولید ساختارها، نهادها و تناسبات جدید، به تحقق عینی برسد.

گام سوم: برنامه؛ مدیریت تغییر برای تحقق عینی دین

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سبحانی در ادامه تبیین طرح «نظام–الگو–برنامه»، به گام سوم این فرآیند پرداخت و تأکید کرد که شناخت دانشیِ مناسبات عینی، هرچند ضروری است، اما به‌تنهایی برای تحقق دین در جامعه کفایت نمی‌کند. به‌گفته وی، دانش همواره ناظر به ارزش‌هایی است که در ساحت نظام معارف شناسایی شده‌اند و هیچ دانشی خنثی و بی‌غایت نیست.

وی با اشاره به نظام‌های اقتصادی و سیاسی رایج، خاطرنشان کرد که صورت‌بندی‌های دانشی تنها زمانی معتبرند که بتوانند غایات ارزشی مکتب خود را تأمین کنند و طرح‌های ناسازگار با این غایات، فاقد اعتبار علمی و عملی خواهند بود.

رئیس قطب تعمیق ایمان دینی با تأکید بر اینکه «چگونگی‌های عینی» در سطح دانش متوقف نمی‌مانند، افزود: تحقق هر مکتب، نیازمند تصرفات عینی و مدیریت هدفمند تغییرات اجتماعی است. از این رو، مرحله سوم تحقق دین، مرحله «اداره، مدیریت و تصرف اجتماعی» است که بدون آن، هیچ ایده یا الگویی به نتیجه عملی نمی‌رسد.

وی با اشاره به سیره انبیای الهی تصریح کرد که رسالت پیامبران پس از تعلیم و تزکیه، مدیریت تغییر مناسبات اجتماعی و حرکت جامعه از وضعیت جاهلی به مناسبات ایمانی بوده است. بر همین اساس، تحقق دین در دنیای معاصر نیز مستلزم مدیریت تغییرات اجتماعی بر پایه الگوهای دانشی است.

دکتر سبحانی این مرحله را «برنامه» نامید و توضیح داد که در این طرح، «نظام» ناظر به بازشناسی معرفتی دین، «الگو» ناظر به تولید دانشِ چگونگی‌های تحول و «برنامه» ناظر به طراحی مسیر تغییر و مدیریت عینی تحولات است؛ مسیری که بدون آن، ارزش‌ها و هنجارهای دینی در سطح ذهن باقی می‌مانند.

بحران گسست فقه و کلام و پیامدهای اجتماعی آن

وی در بخش دیگری از سخنان خود، با اشاره به گسست تاریخی میان فقه و کلام، این پدیده را یکی از بحران‌های اساسی فقه‌پژوهی معاصر دانست و تأکید کرد که بریدگی فقه از نظام معارف کلامی، موجب ناتوانی فقه در تحقق اجتماعی دین شده است. به باور وی، تا زمانی که فقه نتواند در نسبت با توصیفات بنیادین دین و غایات آن بازسازی شود، امکان تولید یک بسته جامع از تکالیف و ارزش‌ها برای زیست فردی و اجتماعی انسان فراهم نخواهد شد.

او با تأکید بر ضرورت «نگاه نظام‌مند» به دین، افزود: هرگونه تشتت در نظام معارف، به تولید انسان و جامعه متشتت منجر می‌شود و بسیاری از آسیب‌های جامعه دینی معاصر، ریشه در ضعف نظام‌شناسی و معرفت‌شناسی دینی دارد.

حجت‌الاسلام و المسلمین سبحانی در همین راستا، به ضرورت شناخت غایات و مقاصد دین، اعم از غایات کلی و مرحله‌ای، اشاره کرد و خاطرنشان ساخت که پرهیز از مقاصدشناسی در فقه، یکی از موانع جدی تحقق اجتماعی شریعت است. به‌گفته وی، فقه‌ای که نتواند نسبت احکام با غایات، اولویت‌ها، ثابتات و متغیرات را روشن کند، در مقام عمل با بحران مواجه خواهد شد.

نقد دو رویکرد رایج در پیوند فقه و عینیت

وی در ادامه، با تمرکز بر «ساحت الگو» یا همان چگونگی‌های تحقق، دو رویکرد رایج در مواجهه فقه با عینیت اجتماعی را مورد نقد قرار داد: نخست، رویکردی که با گسترش اجتهاد و استنباط، گمان می‌کند صرف توسعه احکام فقهی، تحقق دین را تضمین می‌کند؛ و دوم، رویکردی که با بازسازی فقه بر اساس مقتضیات زمان، اصول و ثابتات دینی را دستخوش تغییر می‌سازد.

به‌گفته رئیس قطب تعمیق ایمان دینی، هر دو رویکرد، به‌رغم تفاوت‌های ظاهری، در نهایت به دور شدن دین از صحنه واقعی زندگی اجتماعی می‌انجامند؛ یکی با متوقف شدن در ساحت نظر و دیگری با واگذاری چارچوب‌های دینی به اقتضائات متغیر عینیت.

وی با ذکر مثال‌هایی از حوزه اقتصاد، بانکداری و سیاست، تأکید کرد که بدون تولید دانش‌های اسلامیِ مدل‌ساز، امکان ارائه بدیل‌های واقعی در برابر نظام‌های مسلط وجود ندارد. به باور وی، هشدارهای فقهیِ صرف، بدون طراحی مدل‌های عینیِ جایگزین، توان رقابت با سازوکارهای پیچیده نظام‌های مدرن را نخواهند داشت.

عینیت؛ عرصه تعین، تزاحم و تحول

دکتر سبحانی در تبیین ویژگی‌های عینیت اجتماعی، آن را عرصه تعینات خارجی، تزاحم‌ها، مناسبات علّی، تحولات پرشتاب و مکانیسم‌های نهادمند دانست و تصریح کرد که هیچ تغییر پایداری بدون شناخت این ویژگی‌ها و بدون طراحی بسته‌های اصلاحی جامع رخ نخواهد داد.

وی با رد این تصور که می‌توان مدل‌های آماده را مستقیماً از متون دینی به صحنه عمل منتقل کرد، تأکید کرد: ارزش‌ها و خطوط کلی حرکت در مکتب تعیین می‌شوند، اما تحقق آن‌ها در عینیت، نیازمند بازتولید نظریه، مدل و نهاد متناسب با شرایط زمانی و مکانی است.

جمع‌بندی: سه گام ضروری برای تسری دین به زندگی اجتماعی

در جمع‌بندی این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر سبحانی تأکید کرد که تحقق دین در ساحت زندگی اجتماعی، تنها در صورتی ممکن است که سه گام «بازشناسی نظام معارف»، «تولید الگوهای دانشیِ ناظر به تحول» و «مدیریت و برنامه‌ریزی برای تصرف و تغییر عینی» به‌صورت منسجم و پیوسته طی شود. به‌گفته وی، هرجا این سه مکانیسم در سطحی محدود به‌درستی فعال شود، می‌توان انتظار داشت که ارزش‌های دینی به‌تدریج در مناسبات واقعی زندگی فردی و اجتماعی حضور یابند.

افق بحث

نشست پانزدهم از سلسله نشست‌های «روش‌شناسی حکمرانی تقنینی بر پایه موازین شرعی»، با طرح چارچوب «نظام-الگو_ برنامه»، افق تازه‌ای را پیش‌روی پژوهش‌های فقهی و دینی در حوزه فرهنگ عمومی گشود؛ افقی که در آن، گذار از گزاره فقهی به رفتار اجتماعی، نه صرفاً با تبلیغ و قانون‌گذاری، بلکه با تولید دانش ناظر به چگونگی‌های عینی امکان‌پذیر می‌شود.