دویستوهفتادوپنجمین نشست علمی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با موضوع «بررسی سطح دشواری حرج نسبت به حفظ حیات جنین» با حضور جمعی از اساتید و پژوهشگران حوزه فقه پزشکی در قم برگزار شد؛ نشستی که به همت گروه فقه پزشکی و سلامت این پژوهشگاه و با تمرکز بر یکی از چالشبرانگیزترین مباحث فقهی ـ پزشکی روز شکل گرفت.
به گزارش پایگاه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، این نشست روز دوشنبه ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ با ارائه علمی حجتالاسلام والمسلمین سید محمدعلی فقیهی، استاد سطوح عالی و خارج حوزه علمیه، و نقد علمی حجتالاسلام والمسلمین سید صادق رضوی، دانشآموخته تخصصی گروه فقه پزشکی مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، برگزار شد. دبیری علمی نشست را نیز حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدمهدی کریمینیا، عضو شورای علمی گروه فقه پزشکی و سلامت پژوهشگاه بر عهده داشت.
در آغاز نشست، دبیر علمی با اشاره به اهمیت موضوع، هدف جلسه را «تحلیل دقیق جایگاه حکم شرعی حرج در مسائلی مانند سقط جنین و بازشناسی حدود و ضوابط آن» دانست و تأکید کرد که این بحث از حیث فقهی، پزشکی، اخلاقی و اجتماعی دارای حساسیت ویژهای است.
تفکیک بحث فتوایی و بحث علمی
حجتالاسلام والمسلمین فقیهی در ابتدای سخنان خود با طرح این پرسش که آیا میتوان به دلیل حرج، حکم به جواز سقط جنین داد یا خیر؟ به ابهام در معنای دقیق «حرج» اشاره کرد و افزود: «لازم است محدوده این عنوان بهصورت دقیق روشن شود تا از توسعه بیضابطه آن جلوگیری گردد».
محدود بودن بحث به پیش از ولوج روح
این استاد حوزه علمیه تأکید کرد که بحث حرج صرفاً ناظر به پیش از دمیده شدن روح در جنین است که زمان ولوج روح بنابر روایات چهار ماهگی و اختلافات فقهی تنها در مرحله پیش از آن مطرح است.
تعریف حرج و لزوم اثبات قطعی آن
وی «حرج» را مشقتی شدید و فراتر از سختیهای معمول دانست و تأکید کرد تحقق آن باید در حد قریب به یقین احراز شود و صرف احتمال در سطح بالا برای صدور مجوز سقط کافی نیست، از اینرو در مقررات، تأیید سه پزشک متخصص و مرجع قضایی پیشبینی شده است.
عدم جریان قاعده «لا حرج» در محرمات
مهمترین محور استدلال ارائهدهنده، قلمرو قاعده «لا حرج» بود. وی با استناد به آیه « وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ» تصریح کرد:«در واجبات در این زمینه بحثی نداریم؛ اما در محرمات، آنچه در قرآن آمده و مجوز صادر کرده، فقط مورد اضطرار است؛ اضطرار با حرج تفاوت دارد، بنابراین، سقط جنین که حرمت آن مسلم است، با حرج برداشته نمیشود».
او همچنین استناد به حرجهای آینده را ناتمام دانست و گفت:« اگر جنین سقط شود به دلیل حرجی که قرار است شش یا هفت سال آینده پیش بیاید؟ این سخن با هیچ منطقی سازگار نیست و حرج باید بالفعل باشد و پیشبینی مشکلات احتمالی آینده، مجوز رفع حرمت فعلی نیست».
نقد روششناختی ناقد نشست
در بخش نقد، حجتالاسلام والمسلمین رضوی با تأکید بر اصل حرمت سقط جنین در نقد شرط «قطعی بودن حرج» به بحث «حجیت ظن در موضوعات احکام» اشاره کرد و اظهار داشت:«اگر ما در آنجا ظن در موضوعات احکام را حجت بدانیم، در مورد موضوع قاعده لاحرج نیز میتوانیم حجیت حرجِ ظنی را بپذیریم».
وی همچنین جریان قاعده لاحرج در محرمات را یک بحث مبنایی دانست و با استناد به اطلاق آیه لاحرج گفت:«در دلیل، قیدی ذکر نشده است که حرج حتماً باید فعلی باشد یا استقبالی؛ عمومیت تعلیل در آیه شامل حرج استقبالی نیز میشود و در صورت ثبوت جواز برای والدین، عمل پزشک نیز از عنوان «معاونت در اثم» خارج خواهد شد».
در پایان نشست، دبیر علمی با قدردانی از ارائهدهنده و ناقد، اختلافها را عمدتاً ناظر به مبانی اصولی همچون حجیت ظن در موضوعات، شمول قاعده لاحرج در محرمات و تحلیل رفع یا دفع بودن این قاعده دانست.
این نشست نشان داد که نسبت میان قاعده لاحرج و حفظ حیات جنین همچنان از مباحث پیچیده و مناقشهبرانگیز در فقه پزشکی معاصر است؛ مسئلهای که نیازمند دقت در مبانی اصولی، تفکیک مفاهیم حرج، ضرر و اضطرار، و توجه همزمان به ابعاد فقهی، پزشکی و اخلاقی است.
