اشاره: خشونت در گذشته اگرچه یا منحصر به خشونت جسمی بود و یا این امر، مصداق بارز آن به شمار میآمد، لکن در دهههای اخیر، مصادیق جدیدی از قبیل خشونت روانی، کلامی، تصویری و… یافته است. در مورد حقوق زنان، علاوه بر خشونت جسمی، خشونت کلامی نیز هم علیه زنان و هم علیه شوهران قابل تصور است. در این میان، برخی تهدید شوهر به طلاق زن را مصداق خشونت کلامی دانستهاند. حجتالاسلاموالمسلمین دکتر سید محمد موسوی صدیق، دانشجوی دکتری مطالعات زنان و رئیس شعبه ۲۴۸ دادگاه عمومی حقوقی تهران، یکی از بهترین افراد برای واکاوی این موضوع است. مشروح یادداشت اختصاصی این پژوهشگر مطالعات قضایی زنان، از نگاه شما میگذرد:
دررابطهبا حکم تهدید همسر به طلاق از دیدگاه فقه و حقوق، باید گفت: از نظر فقهی، تهدید همسر به طلاق یا ایجاد محدودیتهای مشروع اگر با قصد اضرار یا ایجاد رعب باشد، حرام است و در برخی موارد، حتی مستوجب تعزیر است. اما از نظر حقوقی، اگر تهدید به طلاق بهقصد آزار روحی باشد، ممکن است مشمول جرم تهدید (ماده ۶۶۹ ق.م.ا) واقع شود.
تحلیل فقهی
از منظر فقهی، باید ابتدا حکم کلی تهدید در فقه امامیه را واکاوی کرد و سپس مصداقیت تهدید به طلاق برای آن را بررسی نمود. لذا این بحث را در ضمن دو مبحث پیگیری میکنیم.
الف) حکم کلی تهدید در فقه امامیه
تهدید به هر شکل (از جمله تهدید به طلاق یا محدودیتهای مشروع) اگر با قصد آزار و اذیت باشد، از نظر فقهی حرام است. دلایل زیر را میتوان برای اثبات این امر برشمرد:
۱. قرآن کریم: «وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ: زنان را آزار ندهید تا بر آنان سخت بگیرید.» [۱]
این آیه بهصراحت هرگونه آزار (از جمله تهدید کلامی) را نهی میکند.
- روایات: پیامبر اکرم(ص): «المُؤْمِنُ مَألَفَةٌ وَ لا خَیْرَ فِیمَن لا یَألَفُ وَ لا یُؤلَفُ: مؤمن با دیگران الفت میگیرد و خیری در کسی نیست که نه الفت میگیرد و نه دیگران با او الفت میگیرند.»[۲]
امام علی(ع): «إيَاكَ وَ مُبَادَرَةَ الْغَضَبِ فَإِنَّهُ یُورِثُ الضَّغَائِنَ: از خشونت و غضب بپرهیز، زیرا کینهها را به دنبال دارد.»[۳]
- نظر فقها: دیدگاه فقها نیز حاکی از حرمت هر گونه آزار و اذیت نسبت به همسر است. حتی برخی در خصوص تهدید همسر به طلاق نیز آن را نوعی آزار و حرام دانستهاند:
امام خمینی(ره): در تحریرالوسیله[۴] هرگونه اذیت و آزار همسر (حتی با گفتار) را بدون دلیل شرعی حرام دانستهاند.
آیتﷲ مکارم شیرازی نیز در استفتائات[۵] تصریح کردهاند: «تهدید همسر به طلاق بدون دلیل شرعی، اگر موجب آزار روحی شود، حرام است.»
ب: مصداقیت تهدید به طلاق یا محدودیتهای مشروع، برای خشونت کلامی
دررابطهبا اینکه آیا تهدید به طلاق یا سایر محدودیتهای مشروع از سوی شوهر، مصداق خشونت کلامی علیه زوجه است یا نه، باید گفت: اگر تهدید با قصد آزار باشد، بله، خشونت کلامی است و حرام شمرده میشود؛ مثل مردی که همسرش را مدام با گفتن «اگر فلان کار را نکنی، طلاقت میدهم» تحتفشار روانی قرار دهد.
اما اگر تهدید برای اجرای حق مشروع باشد (بدون قصد آزار)، خیر، خشونت کلامی نیست؛ مثل اینکه مرد به همسرش بگوید: «اگر بدون حجاب شرعی از خانه بیرون روی، طلاقت میدهم». در اینجا قصد او نه آزار، بلکه التزام به احکام شرع است.
نتیجه فقهی
درنتیجه، تهدید به طلاق یا محدودیتهای مشروع درصورتیکه همراه با قصد اضرار و ایجاد رعب باشد، حرام و مصداق خشونت کلامی است و ممکن است مستوجب تعزیر باشد.
تحلیل حقوقی
اما آیا به لحاظ حقوقی نیز تهدید به طلاق یا سایر محدودیتهای مشروع، مصداق خشونت کلامی بوده و تعزیر دارد؟ این بحث را در ضمن دو مبحث پیگیری کرده و ابتدا حکم تهدید به طلاق و سپس، حکم تهدید به محدودیتهای مشروع مثل خروج از منزل را به لحاظ حقوقی بررسی میکنیم.
الف) آیا تهدید به طلاق جرم است؟
در قوانین ایران، تهدید به طلاق بهخودیخود جرم نیست اما اگر شرایطی داشته باشد، قابل پیگرد است. در این خصوص، در ماده ۶۶۹ قانون مجازات اسلامی آمده است:
«شرط جرم بودن:
– تهدید باید به ضررهای نفسی، مالی، عرضی یا آزادی مشروع باشد.
– مثال: اگر طلاقت دهم، بچهها را از تو میگیرم (تهدید به ضرر عاطفی و مالی).
– مجازات: حبس از ۲ ماه تا ۲ سال یا شلاق تا ۷۴.»
باتوجهبه این ماده، تهدید مداوم به طلاق نیز ممکن است مصداق خشونت روانی باشد.
ب) آیا تهدید به محدودیتهای مشروع (مثل منع خروج از خانه) جرم است؟
در پاسخ به این پرسش، باید گفت: اگر محدودیتها مشروع باشند مثل نهی از معاشرت با افراد ناباب، تهدید به آن جرم نیست؛ اما اگر محدودیتها غیرقانونی باشند (مثل منع تحصیل یا کار)، ممکن است مشمول ماده ۶۶۹ ق.م.ا قرار گیرند.
[۱]. طلاق: ۶.
[۲]. محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۶۴، ص۳۰۴.
[۳] . نهج البلاغه، حکمت ۳۴۰.
[۴]. تحریر الوسیله، ج۲، ص۳۱۵.
[۵]. استفتائات، ج ۲، ص۱۵۲.
