اشاره: اگرچه گزارههای فقهی مرتبط با تربیت، همواره در فقه شیعه وجود داشته است؛ اما باب «فقه تربیت»، یک باب فقهی نوپا به شمار میرود. همین امر موجب شده است که کتابهای زیادی نیز پیرامون آن نگاشته نشده باشد. در زیر، گزارشی از مهمترین کتابهایی که دررابطهبا فقه تربیت نگاشته شده است، به تفکیک کتابهای فارسی و عربی، میآید:
کتابهای فارسی
الف: فقه تربیت؛ ضرورت تربیت وحیانی (جلد اول)، نویسنده: محمدتقی هادیزاده، قم، انتشارات اخلاق و تربیت نبوی، سال نشر: ۱۴۰۲ش، نوبت چاپ: اول.
ب: فقه تربیت؛ مفهوم تربیت وحیانی (جلد دوم)، نویسنده: محمدتقی هادیزاده، قم: انتشارات اخلاق و تربیت نبوی، سال نشر: ۱۴۰۲، تعداد صفحات: ۹۲، قطع: رقعی، نوبت چاپ: اول.
ج: فقه تربیت؛ تربیت کودک (جلد سوم)، نویسنده: محمدتقی هادیزاده، قم، انتشارت اخلاق و تربیت نبوی، سال نشر: ۱۴۰۳ش. نوبت چاپ: اول.
بسیاری از پژوهشگران و فعالان عرصه تربیت، دستکم تعریف اجمالی از «تربیت» در ذهن خود دارند؛ اما کمتر کسی است که از تأمل برای دستیابی به یک نگرش دقیق و تفصیلی درباره مفهوم تربیت بینیاز باشد. کتاب مفهوم تربیت وحیانی، حاصل کوششی است به همین منظور. در این کتاب، مفهوم تربیت در سه محور زیر و در قالب سه گفتار بررسی و تبیین شده است: ۱- کارکردهای مفهوم تربیت و مشکلات دستیابی به آن؛ ۲- تبیین مفهوم تربیت وحیانی از سه منظر؛ نیازهای انسان، تجربههای تاریخی، استعدادها و ساخت انسان؛ ۳- مفهوم تربیت وحیانی از منظر واژههای وحیانی مرتبط با انسان و مرتبط با رسول خدا (صلی ﷲ علیه و آله و سلم).
د: آداب معاشرت در روابط خانوادگی از نظر فقه امامیه، نویسنده: زهرا رضازادهکوردلو، انتشارات ارشک، سال نشر: ۱۴۰۳، تعداد صفحات: ۱۳۳.
آداب معاشرت در روابط خانوادگی عبارت است از باید و نبایدهایی که راجع به روابط خانوادگی، فقهای امامیه در لابهلای کتب فقهی از ادله شرعیه استنباط نموده و بیان فرمودهاند. روابط خانوادگی یکی از مهمترین انواع روابط بینفردی است. در خانواده، مسئله همزیستی مطرح است و این همزیستی از یک سو بین زن و شوهر است، و ازسویدیگر بین والدین و فرزندان که بر اساس ضوابطی مورد توجه تعالیم اسلام قرار گرفته است. بنیاد جامعه اسلامی بر خانواده و نقش آن نهاده شده است. ازاینرو، به خانواده، بهعنوان مرکز توجه احکام، حقوق و آداب، اهتمام ویژهای مبذول داشته و نقش و جایگاه آن را با گزارهها، آموزهها و دستورهای متعدد تحکیم بخشیده است. ازآنجا که روابط بین اعضای خانواده در آموزههای دینی ما مورد توجه قرار گرفته است و فقه متکفل بخشی از آن است که در ابواب مختلف آن نسبت به چگونگی روابط اعضای خانواده با یکدیگر حقوق و تکالیفی بیان شده است با اندکی تأمل در ابواب مختلف فقه میتوان شواهد بسیاری بر این امر یافت مانند آداب نکاح، طلاق، ارث… که در روابط بین زوجین دستوراتی را بیان میدارد. یا باب ارث، نسب، حضانت، نفقه… که در روابط بین والدین با فرزندان دستوراتی را بیان مینماید. پژوهش حاضر در صدد است با نگاهی به ابواب مختلف فقه، آداب معاشرت در روابط خانوادگی را از نظر فقه امامیه را بررسی نماید تا در جهت بهبود روابط خانوادگی و تحکیم خانواده قدمی برداشته باشد.
هـ: قدرت تنبیه، معجزه تشویق: استفاده هوشمندانه از تشویق و تنبیه در تربیت فرزندان مبتنی بر دیدگاه فقه امامیه و حنفیه، نویسنده: مرضیه حسنوند، انتشارات طاهریان، سال نشر: ۱۴۰۳ش، نوبت چاپ: اول
دوران طلایی زندگی که اساس شخصیت انسان طی آن شکل میگیرد دوران کودکی و نوجوانی است و ازاینرو محیط خانواده و نحوه تربیت فرزند از سوی والدین نقش بسیار مهمی در رشد و تعالی نوع بشر دارد. بر همین اساس تشریح ابعاد و زوایای گوناگون بحث تشویق و تنبیه فرزند که بخش مهم و حساسی از فرایند تربیت فرزند به شمار میآید کتاب حاضر را تشکیل میدهد.
این هدف با انجام مقایسه اصول تشویق و جواز تنبیه از منظر فقه امامیه فقه حنفیه و روانشناسی کودک صورت پذیرفته است. کتاب حاضر طی پنج فصل سازماندهی شده است: در فصل اول، کلیات کتاب بیان شده و فصل دوم به شرح نظام تشویق و تنبیه در دیدگاه روانشناسی تربیتی و کودک اختصاص دارد. در این فصل هر چند هدف اصلی، ذکر دیدگاههای دو مذهب امامیه و حنفیه دررابطهبا تشویق و تنبیه است اما برای بیان فصیح و روان مطلب، اصول و ویژگیهای تشویق و تنبیه فرزند از سوی والدین به بحث گذاشته خواهد شد تا در ادامه بتوان آنها را با دیدگاههایی که در خصوص فقه و حقوق اسلامی وجود دارد مقایسه نمود در فصل سوم به موضوع تنبیه و تشویق از منظر نظام تربیتی اسلام قرآن کریم و سنت پیامبر پرداخته شده است. فصل چهارم، ویژگیهای نظام تشویق و تنبیه در فقه امامیه را به بحث گذاشته است. ویژگیها، اصول و محدودیتهای مربوط به تشویق و تنبیه فرزند در فقه حنفیه نیز در فصل پنجم ارائه شده است. در فصل ششم نیز شباهتها و تفاوتهای موجود در علم روانشناسی و فقه امامیه و فقه حنفیه و پیشنهادهای نویسنده کتاب مطرح گردیده است.
و: تربیت و سبک زندگی: (درآمدی تحلیلی بر بررسی فقهی و حقوقی تربیت و سبک زندگی اسلامی)، نویسنده: سیده راضیه حسینی، همدان، انتشارات داعیه، سال نشر: ۱۴۰۳ش.
برخی رابطه دین و حیات اجتماعی را نفی میکنند و معتقدند که اصولاً مقوله حیات و سرپرستی اجتماعی با مقوله دین بیگانه است و دین ارتباطی با مقوله حیات اجتماعی و تکامل معیشت نداشته و نیز نسبتی با الگوهای رفتاری و سبکهای زندگی در مقیاس اجتماعی ندارد. این گروه از حیات اجتماعی تفسیر خاصی داشته و از روابط انسانی با خود طبیعت پیرامونی و خدا، دین را عهدهدار روابط فرد با خدا دانسته، عقل معاش و رفتارهای عقلایی را بهعنوان مبادی و منشأ علوم جدید متکفل روابط دیگر میدانند. از نظر این دیدگاه که دکتر سروش یکی از مبلغان آن است، حتی اگر دین در گوشهای از معیشت و حیات اجتماعی دخالت کند آن دخالت، عرضی بوده و جزو مقولات حقیقی دین به شمار نمیرود. به بیان دیگر، اگر دین در امور اجتماعی نظری داشت این اظهارنظر بالعرض است و در واقع از موضوعی سخن گفته که از جنس خودش نیست.
نگاه دیگر، اساساً ارتباط بین دیانت و سعادت را نیز منقطع دانسته و بر این باور است که بشر برای رسیدن به سعادت، نیازمند دیانت نیست؛ چه اینکه در نگاه این دسته، سعادت تنها سعادت در معیشت است که آن هم با عقل جمعی و بشری قابلدستیابی است و به قانون و برنامههای وحیانی و الهی که در لسان ما همان فقه است نیازی نیست. این نگاه، نگاه مادیگرایان و منکران اصل شریعت است. اما موضوع بحث در این کتاب، اندیشمندان مسلمانی هستند که اصل دین و شریعت را قبول دارند اما ضرورت و نقشآفرینی آن را برای مقوله سعادت قبول نداشته و رابطه بین سعادت و معیشت را منقطع میدانند؛ در نتیجه رابطه بین دین و حیات اجتماعی و بالتبع نسبت بین دین سبک زندگی و الگوهای رفتاری را منتفی میدانند.
طرفداران این نظریه معتقدند که دین و سعادت به هم گرهخوردهاند و مقوله سبک و شیوه زندگی و معیشت نیز در هم آمیختهاند و این هر دو یعنی «دین – سعادت» و «معیشت – سبک و شیوه زندگی» کاملاً دو حوزه مستقل دارند. سعادت به عهده دین و تکامل معیشت و ارائه سبک و شیوه زندگی بر عهده خرد آدمی است. ازاینرو، مهمترین مبنا در میان مبانی سبک زندگی اسلامی، مبحث دینشناسی و تبیین ارتباط بین دین و سبک زندگی است. تحقق نظام اسلامی و هدایت و سرپرستی آن بر اساس نگاه خاصی به دین اسلام صورت گرفته است.
اما پیش از ورود به مبانی دینشناختی سبک زندگی از دیدگاه مقام معظم رهبری لازم است دیدگاههای مختلف پیرامون نسبت دین و سبک زندگی و جایگاه دیدگاه مقام معظم رهبری در میان این دیدگاهها مشخص گردد. در این کتاب تلاش شده است تا ضمن توجه به دیدگاه فقهی در خصوص تربیت و سبک زندگی، دیدگاههای حقوقی در خصوص تربیت و سبک زندگی مورد تبیین و واکاوی قرار داده شوند.
ز: درآمدی بر فقه تربیت: مدرسه فصلی – زمستان ۱۴۰۰، مجتبی کفیلی، تهران، انتشارات پژوهشگاه فقه نظام، ۱۴۰۲ش.
این کتاب مجموعه گفتارهایی است که در ده نشست علمی با حضور اساتید در موضوع فقه تربیت صورت گرفته است. نشست اول با حضور آیت اله محسن اراکی در موضوع «مبانی و اصول فقه نظام تربیت»، نشست دوم با حضور استاد محمد عالمزاده نوری در موضوع «ماهیت و قلمرو فقه تربیت»، نشست سوم با حضور استاد احمد فرهودی در موضوع «پیشینه و تراث فقهی فقه تربیت»، نشست چهارم با حضور استاد ابوالقاسم مقیمی حاجی در موضوع «جایگاه فقه تربیت در تمدنسازی و برآوردهکردن نیازهای حکومت اسلامی»، نشست پنجم با حضور استاد حامد وحیدی در موضوع «چالشهای اصولی فراروی فقههای مضاف»، نشست ششم با حضور استاد حنیف نصرﷲی نسب در موضوع «آشنایی با قرآنپژوهی تربیتی»، نشست هفتم با حضور استاد حمید وحیدی در موضوع «آشنایی با نمونههایی از مسائل فقه تربیت»، نشست هشتم با حضور استاد هادی حسینپور در موضوع «جایگاه فقه تربیت در تولید نظام علمی تربیت اسلامی»، نشست نهم با حضور استاد عمار پهلوانزاده در موضوع «آشنایی با روایات تربیتی»، و نشست دهم با حضور استاد احمد خیرالدین در موضوع «جایگاه علومتجربی در تولید فقه تربیت» است.
ح: فقه تربیت جنسی، نویسنده: علینقی فقیهی، قم، انتشارات منهاج علم، سال نشر: ۱۴۰۲ش.
این کتاب مشتمل بر هفت فصل است. فصل اول در مورد مقدمات فقه تربیت جنسی است. فصل دوم در مورد پیشینه فقه تربیت جنسی است. فصل سوم پیرامون مسائل زیربنایی فقه تربیت جنسی است. فصل چهارم به مبانی تربیت جنسی میپردازد. فصل پنجم در مورد عقل، فصل هفتم در مورد هنجاری و نابهنجاری و فصل آخر هم مربوط به مبانی تربیت جنسی و اصول مربوط به آن است.
ط: بررسی فقهی تربیت جنسی در برخی از روایات کتاب وسایل الشیعه، نویسنده: سید محمدجواد سجادینژاد، مشهد، انتشارات رنگین کتاب، سال نشر: ۱۴۰۳ش.
یکی از تحولات قابل توجه در دوره نوجوانی، بروز و ظهور تمایلات جنسی و شهوانی است که گاهی نوجوانان را با مشکل مواجه میسازد و این مشکلات به دلیل ناآشنایی با این پدیده و عدم آگاهی برای هدایت این استعداد در مسیر منطقی، موجب گرفتاریهایی برای نوجوانان میشود. تربیت جنسی نوجوانان بخش مهمی از وظایف مربیان و روانشناسان محسوب میشود؛ چه اینکه از یک سو، نوجوانی دوره حساس سرنوشت و تعیین کننده بوده و ازسویدیگر، کوتاهی در امر تربیت جنسی این قشر از جامعه خسارتهای جبرانناپذیری را در پی خواهد داشت. نویسنده معتقد است: «طرز تلقی ما از تربیت جنسی در بیشتر جنبهها با اندیشه غرب کاملاً متفاوت است. منظور ما از تربیت جنسی، پرورش و تعدیل و جهتدهی است نه پروردن و اوج دادن. برای نمونه ما وجود شرم و حیا در زمینه تربیت جنسی را یک اصل انسانی میدانیم و با آزادی و بی بند و باری در زمینه جنسی کاملاً مخالفیم.»
در این نوشتار، تلاش شده است تا با استفاده از روایات حضرات معصومین علیهمالسلام در یکی از جامعترین و معتبرترین کتب فقهی شیعی یعنی کتاب وسائلالشیعه، تا حدودی نقشه راه تربیت جنسی را ترسیم و پایه و اساس این نوع را برگرفته از معدن آن بنا نهاده شود.
ی: فقه تربیت جنسی: بر اساس دروس خارج استاد حاج شیخ محمدحسن وکیلی: جنس و جنسیت، محمدحسن وکیلی و سید شهابالدین دعایی، مشهد، انتشارات مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام نور، ۱۴۰۱ش.
ک: فقه جنسیت، تربیت و سلامت جنسی: تفاوتهای زن و مرد در آینه قرآن کریم، محمدحسن وکیلی و سید شهابالدین دعایی، مشهد، انتشارات مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام نور، ۱۴۰۱ش.
ل: فقه و تربیت، فاطمه ارزاقی، قم، نشر چاپکو، ۱۴۰۰ش.
ن: جایگاه مصادیق تربیت و اخلاق در فقه امامیه، حبیبﷲ رضایی، تبریز، نشر آلتین، ۱۴۰۰ش.
س: فقه تربیتی: آداب مشترک تعلیم و تعلم، علیرضا اعرافی، قم، مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۷ش.
ع: فقه تربیتی: تربیت عبادی، علیرضا اعرافی، قم، مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۶ش.
ف: فقه و تربیت جنسی، حشمت نجفپور ثانی، تربتحیدریه، انتشارات افرا تربت، ۱۳۹۶ش.
ظ: اخلاق و تعلیم و تربیت از منظر فقه و حقوق اسلامی، علیرضا روستایی، اصفهان، انتشارات بینش آزادگان، ۱۳۹۵ش.
ق: فقه و تربیت، رؤیا اسکندری و مهدی هژبری، گلستان، انتشارات کیسان، ۱۳۹۵ش.
ر: نقش فقه در تربیت اجتماعی، مصطفی رفسنجانیمقدم، مشهد، انتشارات سخنگستر، ۱۳۹۴ش.
ش: فقه تربیتی: یادگیری علم و دین، علیرضا اعرافی، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۱ش.
ت: فقه تربیتی: کلیات، علیرضا اعرافی، محققان: سید نقی موسوی و صمد سعیدی و علی حسینپناه، تهران پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۷ش.
ث: نگرشی بر تعامل فقه و تربیت: نقش فقه در تربیت، علیهمت بناری، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، ۱۳۸۳ش.
کتابهای عربی
الف: فقه التربیة الإسلامیة فی ضوء القرآن الکریم والسنة النبویة، أحمد حسین الصغیر، مصر، دار العلم والإیمان للنشر والتوزیع، ۲۰۲۱م.
ب: فقه التربیة – المجلد الأول: المبادئ النظریة و المنطلقات، علیرضا اعرافی، مترجم محمد ترمس، انتشارات مرکز الحضاره لتنمیة الفکر الاسلامی، ۲۰۱۲م.
ج: فقه التربیة – المجلد الثانی: مسائل فی التعلم و التعلیم، علیرضا اعرافی، مترجم فاطمه ابوزید، انتشارات مرکز الحضاره لتنمیة الفکر الاسلامی. ۲۰۱۲م.
