به گزارش پایگاه اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر دویست و هشتاد و ششمین نشست علمی این پژوهشگاه با موضوع «اهمیت موضوعشناسی فقهی از منظر رهبر شهید با تأکید بر فقه پزشکی» با حضور جمعی از اساتید و صاحبنظران این حوزه برگزار گردید.
در ابتدای این نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدمهدی کریمینیا، دبیر علمی، ضمن خوشامدگویی، بر اهمیت و ضرورت پرداختن به موضوع نشست تأکید کرد.
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر بیات، رئیس موسسه موضوعشناسی، جایگاه و اهمیت موضوعشناسی فقهی را با استناد به بیانات و اسناد معتبر تشریح کرد. ایشان اظهار داشتند: «رهبر انقلاب همواره بر نقش حیاتی موضوعشناسی در فهم عمیق مسائل فقهی و پاسخگویی به نیازهای روز تأکید داشتهاند.»
دکتر بیات در ادامه، چهار سند کلیدی از دیدگاه رهبر انقلاب را که نشاندهنده توجه ویژه ایشان به موضوعشناسی فقهی است، معرفی نمودند:
- دستخط معظمله در سال ۱۳۹۰ بر طرح تأسیس مرکز موضوعشناسی.
- بیانات ایشان در یک درس خارج فقه بر موضوعی خاص در همان سال.
- بیانات معظمله در دیدار همکاران مرکز موضوعشناسی در تاریخ ۲۵/۵/۱۳۹۵.
- و بیانات ایشان در دیدار با همکاران در سال ۱۳۹۷.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر بیات با اشاره به جایگاه ویژه مباحث پزشکی، سلامت و تغذیه در فقه اسلامی، این حوزه را یکی از گستردهترین و کاربردیترین عرصههای فقهی دانست که مخاطبان آن تمامی اقشار جامعه را شامل میشود. ایشان تفاوت این حوزه را با بسیاری از ابواب فقهی برجسته نمودند: «اگر دامنه مخاطبان مباحث فقهی ما معمولاً محدود است (چه از نظر جنسیت، سن، زمان، مکان یا موقعیت خاص)، موضوعات پزشکی، سلامت و تغذیه از لحاظ عمومیت و شمول مخاطب بسیار گسترده هستند؛ ما از بدو تولد و حتی پیش از آن تا آخرین لحظات حیات، با موضوعات پزشکی سروکار داریم.»
رئیس موسسه موضوعشناسی تأکید کرد که در مباحث پزشکی «نه جنسیت، نه موقعیت زمانی، نه مکانی و هیچ قید دیگری برای مکلف» وجود ندارد. همین ویژگی، موضوعات پزشکی، تغذیه و سلامت را به عرصهای مهم و اولویتدار در فقه تبدیل کرده است و در صورت دستیابی به مبانی منقح در این حوزه، میتوان از آن به عنوان یکی از برجستهترین محورهای فقهی یاد کرد.
وی همچنین با اشاره به مباحث نوپدید در فقه، تصریح کردند که در میان موضوعات مختلف، مباحث پزشکی از غنای بیشتری برخوردار است و نسبت به دیگر حوزهها، در زمینه مسائل مستحدثه، جایگاه «مستغنی و محل توجه ویژه» دارد؛ بهگونهای که در برخی موضوعات دیگر، چنین غنایی در پرداختن به مسائل جدید دیده نمیشود.
حجتالاسلام والمسلمین بیات در ادامه افزود: بهرغم قرنها تلاش در راستای توسعه فقه، هنوز یک نیاز جدی به موضوعشناسی در این حوزه احساس میشود.
وی با تقسیمبندی فقه به دو دوره قدیم و معاصر، اظهار داشتند: «فقه معاصر، به ویژه در پرداختن به مباحث مستحدثه، به تغییرات و تحولات موضوعی وابسته است. در حالی که احکام اسلامی ثابت ماندهاند، فقه معاصر به تغییر و تحولات جوامع واکنش نشان میدهد.»
رئیس موسسه موضوعشناسی بر این نکته تأکید کردند که ضرورت موضوعشناسی در فقه معاصر بهویژه در زمان معاصر به شدت احساس میشود و این بحث بهطور روشمند و با دقت بیشتری باید در دستور کار فقها قرار گیرد. وی یادآور شد که فقها در منابع فقهی خود به موضوعشناسی توجه داشتهاند، اما مقام معظم رهبری اشاره کردهاند که در دستگاه فقه، خلأهایی وجود دارد که باید به آن پرداخته شود.
وی با تشریح چالشهای فقه معاصر، به تغییرات اساسی در موضوعات اشاره کرد. در فقه قدیم، موضوعات محدود و ساده بودند و ثبات سبک زندگی مانع از تغییرات عمده در این حوزه شده بود. اما اکنون با گسترش دانش بشری و تغییر در سبک زندگی، موضوعات به شدت متکثر، متغیر و پیچیده شدهاند. به عنوان مثال، مسأله «خون» به عنوان یک نجاست، در قدیم دارای حکم مشخصی بود، اما امروزه با دستخوش تغییراتی که در دانش بشری و تعاملات اجتماعی ایجاد شده، نیاز به بررسی دقیق و همهجانبه دارد.
حجتالاسلام والمسلمین بیات ادامه دادند که فقه معاصر با دو چالش عمده رو بهروست: نخست، دستکاری در موضوعات کهن و دومی، پیچیدگی مسائل جدید مانند بحث مرگ مغزی که به یک موضوع پیچیده و چالشبرانگیز تبدیل شده است. این تغییرات، ضرورت توجه ویژه به موضوعشناسی در فقه معاصر را دوچندان کرده و بر اهمیت آن در پاسخگویی به نیازهای روز تأکید میکند.
این تحولات، که ناشی از تغییرات سبک زندگی و پیشرفت دانش بشری است، فقه را ملزم به تصمیمگیری در مورد موضوعات نوظهور میکند. مباحثی چون «بانک شیر مادر» و «خون بند ناف» که در گذشته کمتر مورد توجه قرار میگرفتند، امروزه به دلیل کاربردهای پزشکی و سلولهای بنیادی، اهمیت ویژهای یافتهاند. همچنین، مباحث پزشکی و سلامت، مانند تغییر جنسیت، نمونههای فراوانی از موضوعاتی هستند که نیازمند کار موضوعشناسی دقیق و روشمند میباشند.
در این راستا، مقام معظم رهبری بر لزوم تدوین چارچوب و مبانی مشخص برای موضوعشناسی، به ویژه در مورد موضوعات مستحدثه و ارتباط آن با سایر دانشها تأکید ورزیدهاند.
حجتالاسلام والمسلمین بیات، در پایان، به روش استنباطی مقام معظم رهبری در مواجهه با موضوعات پرداخت و افزود: که مقالهای با محوریت روش موضوعشناسی رهبر شهید(ره) در مرکز موضوعشناسی در حال تدوین است.
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی قاسمی معاون پژوهش مرکز فقهی ائمه اطهار «علیهم السلام»، به تبیین جایگاه و اهمیت موضوعشناسی فقهی از منظر رهبر شهید پرداخت. وی اظهار داشت: «براساس بیانات رهبر معظم، نباید موضوعشناسی را صرفاً یک کار حاشیهای یا وابسته به حوزه احکام دانست؛ بلکه موضوعشناسی دقیق، لازمه فهم درست و صدور حکم است.»
معاون پژوهش مرکز فقهی ائمه اطهار «علیهم السلام» با استناد به نقل قولهای روشن از دیدارهای رهبر شهید با همکاران مرکز موضوعشناسی، تصریح کرد که ایشان فرمودند: «اینجا نباید گفت که چون موضوع است و حوزه به احکام کار دارد، ما به آن احتیاج نداریم. نه، ما به آن احتیاج مبرم داریم.»
حجتالاسلام والمسلمین قاسمی در ادامه توضیح داد که طبق همین فرمایش، فردی که متکفل موضوعشناسی میشود باید از پشتوانه علمی مناسب برخوردار باشد. وی در ادامه افزودند: «رهبر شهید بر این نکته تأکید دارند که موضوعشناسیِ مرتبط با فقه، نیازمند “فضل حوزوی” است؛ یعنی کسی که هم به موضوع اشراف تخصصی دارد و هم میتواند گرههای فقهی آن را دقیق تشخیص دهد.»
وی برای روشن شدن این معنا، مثال زد که در موضوعات پزشکی، گاهی پزشکان صرفاً اطلاعات علمی را ارائه میکنند، اما آنچه در موضوعشناسی فقهی مهم است، قاببندی فقهیِ مسئله و تشخیص دقیق محل نزاع و گرههای حکمی است. در همین راستا، دکتر قاسمی به نمونههایی مانند تلقیح مصنوعی، اهدای جنین و اهدای عضو اشاره کرد و گفت: «یک پزشک عادی ممکن است در بیان اصلِ علمی موضوع موفق باشد، اما پزشکی که دارای فضل حوزوی است، بهتر میتواند نسبتِ این موضوعات با مباحث فقهی و چگونگی صورتبندی آنها را روشن کند.»
معاون پژوهش مرکز فقهی ائمه اطهار «علیهم السلام» خاطرنشان کرد که این برداشتها مبتنی بر سخنان رهبر شهید در دیدارهای ایشان با همکاران مرکز موضوعشناسی است و نشان میدهد موضوعشناسی، از ارکان جدی فهم فقهی و پاسخ به مسائل جدید به شمار میرود.
وی در ادامه، به مسئله تغییر جنسیت اشاره کردند و تصریح نمودند که این موضوع بهخصوص با توجه به تحولات اجتماعی و علمی، بیش از پیش اهمیت یافته است. مقام معظم رهبری در ابتدا و پیش از جدیتر شدن این مباحث، در پاسخ به استفتائات، پیرو فتوای حضرت امام عمل میکردند. وی یادآور شد که در فتوای اولیه، مقام معظم رهبری اعلام کردند: «عمل جراحی مذکور برای کشف و آشکار کردن واقعیت جنسی آنان اشکال ندارد»، البته به شرطی که مستلزم فعل حرامی نباشد.
در ادامه نشست آیتﷲ قائنی، بر اهمیت «موضوعشناسی» در تمامی علوم، به ویژه فقه، تأکید کرد. وی بیان داشت که شناخت دقیق موضوع، پیش از صدور حکم یا ورود به بحث، از بروز اشکالات، تشویش اذهان عمومی و پیچیدگی بیشتر مسائل جلوگیری میکند. این قاعده، منحصر به فقه نیست و در فلسفه، عرفان، کلام، تفسیر و اصول نیز جاری است.
آیتﷲ قائنی در سخنان خود نمونههایی را ذکر کردند و توضیح دادند که بسیاری از اختلافات علمی ناشی از عدم وجود یک تعریف واحد و استاندارد برای مفاهیم است. وی افزود: برخی از مراجع در یک موضوع مشخص فتوایی واحد داشتند، اما پس از سفر حج (در حالی که قبلاً احکام حج را بسیار تدریس کرده بودند ولی خودشانی به مکه نرفته بودند) یا پس از سفر درمانی به کشورهایی مانند انگلستان، نظرشان تغییر کرد. این تغییر در فتاوا، به دلیل تغییر در منابع کتاب و سنت نبود، بلکه به خاطر تحول در برداشتها، توقعات و استنتاجهایی بود که از موضوعات و رابطه میان موضوع و حکم داشتند. در نتیجه، این نکته به اثبات رسید که دامنه واقعیات بسیار وسیعتر از آن است که قبلاً تصور میشد.
در پایان این نشست علمی حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدمهدی کریمینیا، ضمن قدردانی از حجتالاسلام و المسلمین دکتر بیات، حجتالاسلام والمسلمین دکتر قاسمی و آیتﷲ قائنی، بر اهمیت موضوعشناسی دقیق در فقه و لزوم پرداختن به آن با رویکردی نوین و موضوعاتی مرتبط، با حضور اساتید در جلسات علمی آتی تأکید کرد.
وی خاطرنشان کرد که پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر همواره پذیرای نظرات کارشناسان است و ارتباط پژوهشگران با این مرکز میتواند به غنای مباحث علمی بیفزاید.
