اشاره: دکتر مجید کیانینژاد، هم کارشناس وزارت امور خارجه است، هم در حوزه علمیه درس خوانده است و هم دکتری خود را در رشته دینشناسی از دانشگاه ادیان دریافت کرده است. همین امور وی را یکی از آشناترین افراد با فقه روابط بینالملل قرار میدهد. با او پیرامون آینده فقه روابط بینالملل گفتگو کردیم. به باور این کارشناسی وزارت امور خارجه، آینده فقه روابط بینالملل بسیار روشن است اما به این شرط که فقها به این عرصه بهصورت جدی ورود کنند. او معتقد است فقه اهلبیت(ع) میتواند با معارف و ارزشهای خود، هنجارها، هژمونها و رژیمهای بینالمللی را تغییر دهد. او موضوعاتی جهانی مثل بحران خانواده را از موضوعاتی میداند که مکتب اهلبیت(ع) معارف و ارزشهای زیادی برای حل آن دارد. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با این پژوهشگر فقه روابط بینالملل، از نگاه شما میگذرد:
فقه معاصر: آیا شیوه «تحقیق» و «حل» مسائل فقه روابط بینالملل در ۱۰۰ سال آینده تغییر خواهد کرد؟ فکر میکنید این تغییرات به چه صورتی باشد؟
کیانینژاد: بله، حتماً تغییر خواهد کرد. ببینید ما وقتی مبانی اهلبیت(ع) را مطالعه میکنیم متوجه میشویم که نحوۀ حلّ مسئله در محضر امام هادی(ع) و نحوه پاسخگویی ایشان به مسائل با نحوه پاسخگویی امام صادق(ع) یا نحوه پاسخگویی سایر حضرات معصومین (علیهم السلام) خیلی تفاوت دارد. یک مطالعهای که در این زمینه لازم است، مطالعه در شیوه بیان اهلبیت(ع) است. باید روایات مخاطبشناسی شوند و اینکه هر امام(ع) در پاسخ به هر مسئله، به کدام جنبه از جنبههای آن پرداختهاند؟ ممکن است امام(ع) در پاسخ به یک پرسش، به جوانب مختلف روانشناختی، جامعهشناختی، فلسفی و پزشکی آن پرداخته باشند. اگر اینگونه به روایات نگاه کنیم، رشد خیلی خوبی در دانش فقه اتفاق خواهد افتاد. حتی احکامی که با این شیوه مطالعه، صادر شوند نیز متفاوت خواهند گردید.
فقه معاصر: آیا پاسخهای فقها به مسائل فقه روابط بینالملل در صد سال آینده تغییر خواهد کرد؟ فکر میکنید این تغییرات در چه سمتی خواهند بود؟
کیانینژاد: یک نکته این است که ما اگر هنجارسازی کنیم، هنجارسازی بهمرورزمان، خودِ هژمونی که هنجارساز است را در تله هنجار خواهد انداخت؛ چون الآن نظام بینالملل به سمتی رفته است که رژِیمهای بینالمللی و سازمانهای مختلفی ایجاد شده است؛ این چارچوبها ایجاد شده و دیگر خیلی نمیشود هر چیزی را بر هم زد. ما نمیتوانیم به نظامهای قبلی برگردیم. این نظام رو به پیشرفت است و همینطور جلو میرود.
وقتی هنجارهای مکتب اهلبیت(ع) به شکل امروزی و بینالمللی تبیین شوند، باعث میشود رژیمها و ساختارهای بینالمللی جدیدی به وجود بیاید و کمکم دیگران هم مجبور میشوند تعاملات خودشان را ذیل همین ساختارها انجام دهند.
ما الآن در ادیان مثل مسیحیت و یهودیت ارزشهایی داریم. حتی در نظامهای امروزی مثل دموکراسی نیز ارزشهایی داریم که ریشه برخی از این ارزشها، ارزشهای مشترک الهی است. حال اگر فقهای ما وارد کار علمی دانشی در فقه روابط بینالملل بشوند، باتوجهبه ارزشهای مکتب اهلبیت(ع) میتوانند راهحلهای جدیدی را برای تعاملات بشر پیشنهاد دهند.
بهعنوان یک پیشنهاد عملیاتی، الآن نظام خانواده در دنیا بهشدت دچار بحران است. وقتی این مباحث در سازمانهای بینالمللی مطرح میشوند، برخی کشورها از آن دفاع میکنند و برخی دیگر نیز با این مباحث مخالفت میکنند و به سمت انواع دیگری از ارتباط مانند ارتباط مرد با مرد یا زن با زن یا حتی انسان با حیوان رفتهاند و حتی آن را تشکیل خانواده هم میدانند. آن مکتبی که میتواند از موضوع خانواده به لحاظ فلسفی، معرفتی، روانی، جامعهشناختی و سایر ابعاد حمایت کرده و تولید معارف کند و در مقابل هنجارهای مخالفین بایستد، مکتب اهلبیت(ع) است. در این زمینه، دست ما پُر است و میتوانیم خیلی از اینها را تفهیم کرده و کمک بزرگی برای دیگران باشیم.
در برابر این مشکلات، دست دیپلماتها و کسانی که در سازمانهای بینالمللی کار میکنند و با این مفاهیم و هنجارشکنیها آشنا هستند خالی است. دلیل آن هم این است که با فقها در ارتباط نیستند. اما اگر فقها وارد میدان شده و با مشکلات و موضوعات مطرح در عرصه بینالملل آشنا شوند و بتوانند پاسخهای بهموقع و کارآمد را به دیپلماتها بدهند، آن گاه دست آنها پر میشود و میتوانند این موارد را در محافل بینالمللی مطرح کرده و تبدیل به هنجار نمایند و نهایتاً این هنجارها، رژیمهای بینالمللی و هژمون و سلطه آنها را از بین برده و آنها را مجبور میکند که به این وضعیت کُرنش کنند.
آینده بسیار شکوفایی در پیش است. منتها شرط آن، این است که فقها به این عرصه ورود کنند. باید فقها را ترغیب کنیم تا به این عرصه ورود کنند. البته برخی از فقها به این عرصه ورود پیدا کردهاند اما تعداد آنها کم است و باید عده بیشتری ورود کنند. در برخی مباحث مثل فمینیست و محیطزیست، فقها ورود کردهاند اما لازم است بهصورت منسجم، هویّت روابط بینالملل برای آنها تفهیم شده و سپس نظریات روابط بینالملل بیان شده و سیر مطالعاتی خاصی برای ورود به این عرصه در نظر گرفته شود.
