حضرت آیت‌الله نورمفیدی «دامت برکاته»: حوزه باید پیش از تحمیل مسائل نوپدید به جامعه، به میدان پژوهش و پاسخگویی وارد شود

اشاره: آیین رونمایی از ۱۹ اثر پژوهشی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، با حضور جمعی از علما، استادان حوزه، اعضای هیئت امنا، اعضای شوراهای پژوهشی و علمی گروه‌ها و پژوهشگران برگزار شد؛ در این مراسم، بر ضرورت تحول و روزآمدی فقه شیعه، شناسایی پیشینی مسائل نوپدید، توسعه ارتباطات علمی بین‌المللی و حرکت پژوهش‌های حوزوی از تولید علم به سمت حل مسائل جامعه و اثرگذاری در چرخه حکمرانی تأکید شد.

به گزارش پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، آیت‌ﷲ سیدمجتبی نورمفیدی، رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر و استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، در این مراسم ضمن خیرمقدم به حاضران، اعضای هیئت امنا، شوراهای پژوهشی و علمی گروه‌ها و عوامل اجرایی پژوهشگاه، از تلاش و همکاری مجموعه پژوهشگران و استادان تقدیر کرد.

وی با اشاره به اینکه آثار رونمایی‌شده حاصل همکاری و همدلی مجموعه‌ای از استادان و چهره‌های علمی حوزه است، اظهار کرد: اگر امروز شاهد رونمایی از این مجموعه آثار هستیم، این دستاورد محصول همراهی و همکاری صمیمانه استادان، پژوهشگران و عوامل اجرایی پژوهشگاه است؛ چهره‌هایی که هر یک از استادان و شخصیت‌های صاحب‌نام حوزه علمیه به شمار می‌روند.

آیت‌ﷲ سید مجتبی نورمفیدی با اشاره به حدود شش سال فعالیت پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، افزود: یکی از آرزوها و دغدغه‌های دیرینه مؤسس این مجموعه، حضرت آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی، در قالب فعالیت‌های این پژوهشگاه در حال پیگیری و تحقق است.

تحقق بخشی از دغدغه‌های مؤسس پژوهشگاه درباره فقه معاصر

استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم با اشاره به سابقه این دغدغه‌ها در اندیشه آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی، خاطرنشان کرد: از سال‌های کودکی، خاطرات و مطالبی را که ایشان از استاد خود، مرحوم شهید آیت‌ﷲ مرتضی مطهری، نقل می‌کردند، شنیده و از نزدیک با فضای فکری و دغدغه‌های ایشان آشنا بوده‌ام. این چارچوب فکری و دغدغه‌ها، اگر در حوزه‌های علمیه به‌صورت عام و فراگیر دنبال شود، می‌تواند حوزه را در مسیر رشد و موفقیت بیشتری قرار دهد.

رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر افزود: بخشی از این دغدغه‌ها امروز در قالب پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر پیگیری می‌شود و امیدواریم با دعای خیر علما و حمایت مؤسس پژوهشگاه، برکات این حرکت بیش از پیش گسترش یابد.

آیت‌ﷲ سید مجتبی نورمفیدی همچنین از آماده شدن گزارش جامع پنج‌ساله پژوهشگاه خبر داد و گفت که در این گزارش، عملکرد بخش‌های مختلف پژوهشگاه از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ به‌صورت تفصیلی ارائه شده است.

وی در ادامه افزود: فقه معاصر صرفاً به معنای افزودن چند موضوع جدید به فهرست مسائل فقهی نیست؛ بلکه نیازمند شناخت دقیق تحولات جهان، موضوع‌شناسی پیشینی، تولید دانش تخصصی، گفت‌وگو با مراکز علمی جهان و تبدیل یافته‌های فقهی به راهکارهایی برای حل مسائل واقعی جامعه و حکمرانی است.

از برگزاری صدها نشست علمی تا توسعه زیرساخت‌های پژوهش فقه معاصر

رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با اشاره به بخشی از فعالیت‌های انجام‌شده در این مجموعه، اظهار کرد: برگزاری حدود ۳۰۰ نشست علمی، انتشار مجموعه‌ای از آثار و کتاب‌های پژوهشی، توسعه ارتباط با مراکز علمی بین‌المللی و راه‌اندازی و توسعه زیرساخت‌هایی همچون پایگاه جامع دروس فقه معاصر، دانشنامه فقه معاصر و کتابخانه دیجیتال فقه معاصر، از جمله فعالیت‌های پژوهشگاه در سال‌های گذشته بوده است.

وی با بیان اینکه فعالیت پژوهشگاه بر اساس بررسی عملکرد پنج‌ساله، شناسایی نقاط قوت و ضعف و آسیب‌شناسی فعالیت‌ها بازنگری شده است، افزود: تلاش شده است رویکردها، سیاست‌ها و برنامه‌های آینده پژوهشگاه با اهداف و مأموریت‌های آن هماهنگی و تطابق بیشتری پیدا کند.

آیت‌ﷲ سید مجتبی نورمفیدی یکی از برنامه‌های مهم سال جاری را جذب، تربیت و پرورش پژوهشگر عنوان کرد و گفت: پژوهشگاه در مسیر تربیت پژوهشگرانی است که بتوانند در حوزه‌های تخصصی فقه معاصر فعالیت کنند و این مجموعه را در تحقق مأموریت‌های خود یاری دهند.

توسعه ترجمه و ارتباط با مراکز علمی جهان اسلام

وی همچنین از ورود جدی‌تر پژوهشگاه به عرصه ترجمه آثار به زبان‌های عربی و انگلیسی خبر داد و اظهار کرد: ترجمه آثار پژوهشگاه به زبان‌های عربی و انگلیسی با سرعت در حال انجام است و ارتباط با مراکز علمی بین‌المللی فعال در حوزه فقه شیعه و فقه اسلامی نیز در حال گسترش است.

رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر افزود: در این زمینه، حدود یکصد و اندی مرکز علمی مرتبط با حوزه فقه شیعه و فقه اسلامی شناسایی شده و حدود ۶۰۰ شخصیت علمی فعال در این عرصه نیز مورد شناسایی قرار گرفته‌اند تا زمینه معرفی و ارتباط با آنان فراهم شود.

وی با اشاره به آغاز همکاری‌های علمی با مراکز حوزوی و علمی عراق گفت: در همین راستا، سفرهایی به عراق انجام شده و ارتباط با برخی مراکز علمی این کشور آغاز شده است و ظرفیت و آمادگی لازم برای گسترش این همکاری‌ها وجود دارد.

استقبال فزاینده جهان علمی برای شناخت دیدگاه فقه شیعه

آیت‌ﷲ سید مجتبی نورمفیدی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ظرفیت فقه شیعه برای پاسخگویی به مسائل انسان معاصر گفت: هرچه در مسیر فعالیت‌های پژوهشی پیش می‌رویم، بیشتر به ظرفیت فقه شیعه برای پاسخگویی به نیازهای انسان معاصر پی می‌بریم و بیش از گذشته متوجه علاقه و عطش موجود برای شناخت دیدگاه فقهای شیعه و فقه امامیه می‌شویم.

وی خاطرنشان کرد: برخی مباحثی که ممکن است در نگاه ما از واضحات به شمار آید، در بعضی محافل علمی خارج از ایران به‌عنوان تلاش‌های علمی قابل توجه مورد توجه قرار می‌گیرد؛ در عین حال، ما نیز نیازمند شناخت و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی جهان اسلام و دستاوردهای پژوهشی آن هستیم.

رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر از برنامه‌ریزی برای برگزاری همایشی با موضوع «ظرفیت‌شناسی فقه شیعه برای پرداختن به مسائل جدید و نوپیدا» خبر داد و ابراز امیدواری کرد ارتباطات علمی با مراکز علمی جهان اسلام بیش از پیش توسعه یابد.

تأکید بر فقه معاصر و میراث فکری امام خمینی و رهبر شهید انقلاب

آیت‌ﷲ سید مجتبی نورمفیدی در پایان سخنان خود با گرامیداشت یاد امام خمینی^(ره)، بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران، اظهار کرد: اساس بسیاری از این تحولات به برکت وجود امام راحل شکل گرفته است.

وی همچنین با اشاره به اهتمام رهبر شهید انقلاب به حوزه فقه معاصر، از تدوین یک ویژه‌نامه درباره فقه معاصر و اندیشه‌های رهبر معظم انقلاب خبر داد و گفت این ویژه‌نامه با محورهای مختلف در دست تدوین است و قرار است از ظرفیت استادان و صاحب‌نظران در تهیه آن استفاده شود.

حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد واعظی: گام بعدی پژوهش‌های حوزوی، حل مسئله و تأثیرگذاری اجتماعی است

در ادامه این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر احمد واعظی، رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، با تبریک به پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر و آیت‌ﷲ سیدمجتبی نورمفیدی، به نقش امام خمینی^(ره) و رهبر شهید انقلاب در رونق فضای علمی کشور و حوزه‌های علمیه اشاره کرد.

وی با بیان اینکه پس از انقلاب اسلامی شاهد گسترش کم‌سابقه نهادهای علمی و پژوهشی در کشور و حوزه‌های علمیه بوده‌ایم، گفت: پیش از انقلاب حدود ۲۴ دانشگاه و نهاد آموزش عالی در کشور وجود داشت، در حالی که امروز این تعداد به حدود ۴۰۰ دانشگاه و نهاد آموزش عالی رسیده است. همچنین تعداد استادان دانشگاه از حدود چهار هزار نفر پیش از انقلاب به نزدیک ۱۰۰ هزار نفر رسیده است.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه افزود: در حوزه‌های علمیه نیز تحول بزرگی رخ داده و امروز شمار زیادی از فضلای حوزوی در عرصه‌های مختلف پژوهشی، مباحث تطبیقی، مسائل نوپدید، فقه معاصر و موضوعات اجتماعی به تولید علمی و پژوهشی مشغول هستند.

واعظی این تحولات را از برکات انقلاب اسلامی و حاصل تلاش امام خمینی^(ره) و رهبر شهید انقلاب در معماری و تقویت نهاد علم کشور دانست.

وی در عین حال تأکید کرد که نباید در افزایش تولیدات علمی متوقف شد و گفت: خرسندی از رشد علمی باید متناسب با هر مرحله شناخته شود، اما این رشد نباید نقطه توقف باشد؛ بلکه گام بعدی باید حرکت به سمت حل مسئله و تأثیرگذاری اجتماعی باشد.

ضرورت حرکت پژوهش از «تولید علم» به «حل مسئله»

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه تصریح کرد: اگر حجم مقالات علمی و پژوهشی افزایش یابد، اما این تحقیقات با لبه کاربردی و راهبردی پیوند نخورند، نمی‌توان به ارزش واقعی و مطلوب آنها دست یافت.

وی با اشاره به رشد پژوهش‌های حوزوی در موضوعات اعتقادی، کلامی، فلسفی، تطبیقی، اجتماعی و فقهی اظهار کرد: این تحول موجب خرسندی است، اما گام بعدی آن است که پژوهش‌ها معطوف به حل مسائل کشور شوند.

واعظی مفهوم «معاصرت» در پژوهش را فراتر از انتخاب موضوعات جدید دانست و گفت: پژوهش باید علاوه بر اینکه از نظر موضوعی معاصر است، از نظر اثربخشی نیز معاصر باشد؛ یعنی لبه راهبردی پیدا کند و بتواند در چرخه حکمرانی کشور مؤثر واقع شود.

وی افزود: در هر عرصه‌ای از حکمرانی، اعم از اقتصاد، فرهنگ، امنیت، تجارت و علم، برای سیاست‌گذاری، راهبردگذاری، تنظیم‌گری، قانون‌گذاری، مقررات‌نویسی، تسهیل‌گری و رفع موانع، نیاز به دانش وجود دارد.

رئیس دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه با تأکید بر نقش فقه در این فرآیند گفت: فقه تنها دانش مورد نیاز در عرصه حکمرانی نیست، اما یکی از مؤثرترین دانش‌ها در چرخه حکمرانی است؛ زیرا بسیاری از مسائل یا مستقیماً فقهی هستند یا دارای یک «لبه فقهی» و وجه فقهی‌اند.

وی خاطرنشان کرد: گام نخست حوزه‌های علمیه در مسیر فقه معاصر، توجه به موضوعات جدید و نوپدید بوده و در این زمینه حرکت مبارکی شکل گرفته است؛ اما گام دوم معاصرت فقه آن است که این دانش، لبه راهبردی پیدا کند و به سمت حل مسئله و تأثیرگذاری اجتماعی حرکت کند.

دکتر واعظی در پایان، ضمن تقدیر و تبریک به آیت‌ﷲ سیدمجتبی نورمفیدی و مجموعه پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، اظهار امیدواری کرد این مجموعه با اخلاص مؤسس و تلاش رئیس و همکاران پژوهشگاه، بیش از پیش بدرخشد و در خدمت مؤثر به جامعه اسلامی قرار گیرد.

آیت‌ﷲ نورمفیدی: فقه نمی‌تواند خود را از زمان جدا کند

در ادامه مراسم، حضرت آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی«دامت برکاته»، نماینده ولی‌فقیه در استان گلستان، امام جمعه گرگان و مؤسس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، با شکرگذاری از خداوند متعال برای شکل‌گیری و استمرار فعالیت این مجموعه، درباره فلسفه تأسیس پژوهشگاه سخن گفت.

وی اظهار کرد: این مجموعه از همان روزهای نخست با این هدف تأسیس شد که فقه ما، که بخش قابل توجهی از آن در طول تاریخ متوجه مسائل فردی بوده است، نمی‌تواند در شرایط جدید همچنان با همان نگاه گذشته ادامه پیدا کند؛ زیرا دنیا تغییر کرده و مسائل جدید و موضوعات نوپدید وارد زندگی انسان‌ها شده است.

مؤسس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر افزود: حوزه‌های علمیه نیز باید متحول شوند و وارد عرصه‌های جدید شوند و امیدواریم نتایج تحقیقات و پژوهش‌های انجام‌شده در این مجموعه بتواند در عرصه حکمرانی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

حضرت آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی با تأکید بر اینکه «فقه نمی‌تواند خود را از زمان جدا کند»، به تحولات حوزه‌های علمیه در چند دهه گذشته اشاره کرد و گفت: حدود ۶۰ سال پیش، روشنفکران حوزه از شمار محدودی فراتر نمی‌رفتند، اما امروز باید خدا را شکر کرد که حوزه‌های علمیه شاهد حضور گسترده اهل پژوهش، تحقیق، دانشمندان و فضلایی است که در عرصه‌های گوناگون فعالیت می‌کنند.

ضرورت مواجهه پیشینی حوزه با مسائل نوپدید

وی در ادامه با اشاره به نمونه‌ای از تأثیرگذاری اجتماعی آثار شهید مطهری، به کتاب «حجاب» آن شهید اشاره کرد و گفت: در همان زمان، برخی افراد نسبت به انتشار این اثر انتقاد می‌کردند و آن را موجب آسیب به آبروی اسلام می‌دانستند، اما در مقابل، گزارش‌هایی وجود داشت که نشان می‌داد انتشار این کتاب موجب گرایش برخی زنان به حجاب شده است.

مؤسس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر با بیان اینکه این نمونه، تفاوت میان دو نوع نگاه به مسائل اجتماعی و دینی را نشان می‌دهد، تصریح کرد: باید دیدگاه‌های مختلف را بررسی کرد و نسبت به مسائل روز جامعه حساس بود.

وی با اشاره به تغییر فضای فکری جامعه و گسترش ادبیات جدید در فضای عمومی، به‌ویژه در میان نسل جوان، گفت: امروز با ادبیاتی مواجه هستیم که گاه با زبان جذاب و اثرگذار، ریشه‌های اعتقادی و مبانی دینی را هدف قرار می‌دهد و شبهاتی را درباره اصول اعتقادی مطرح می‌کند.

حضرت آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی«دامت برکاته» تأکید کرد: حوزه‌های علمیه باید خود را برای پاسخگویی به این مسائل بیش از گذشته مجهز کنند. اگرچه امروز حوزه نسبت به چند دهه قبل به جایگاه بسیار بهتری رسیده و نگاه‌ها و دیدگاه‌ها تغییر کرده است، اما این میزان از فعالیت همچنان کافی نیست.

وی یکی از مهم‌ترین ضرورت‌ها را مواجهه پیشینی با مسائل نوپدید دانست و خاطرنشان کرد: نباید اجازه داد موضوعات جدید ابتدا وارد جامعه شوند، خود را بر جامعه تحمیل کنند، در افکار عمومی جای بگیرند و پس از آن حوزه به فکر پاسخگویی به آنها بیفتد.

نماینده ولی‌فقیه در استان گلستان افزود: باید پیش از آنکه این موضوعات کاملاً خود را بر جامعه تحمیل کنند، درباره آنها فکر و بررسی شود؛ یعنی حوزه باید با موضوع‌شناسی دقیق، پیش از ورود کامل مسائل جدید به عرصه اجتماعی، به میدان بیاید و درباره آنها مطالعه و تحقیق کند.

وی با تأکید بر اهمیت توجه به موضوعاتی که کمتر در منابع و ادبیات فقهی مورد بررسی قرار گرفته‌اند، گفت: بسیاری از مسائل جدید در منابع فقهی ما کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند و لازم است پژوهشگران و اهل فن با جدیت بیشتری به این عرصه‌ها وارد شوند.

حضرت آیت‌ﷲ سیدکاظم نورمفیدی«دامت برکاته» در پایان ضمن تقدیر از همه استادان، پژوهشگران و عوامل پژوهشگاه، ابراز امیدواری کرد این مجموعه روزبه‌روز قوی‌تر، گسترده‌تر و توانمندتر شود و بتواند در حل مشکلات امروز جامعه و تحقق آنچه شایسته حوزه‌های علمیه و فقه امامیه است، نقش مؤثری ایفا کند.