اشاره: برابری انسانی، در نگاه اول، از حقوق طبیعی و فطری انسانها به شمار میآید و بداهت آن، تا بدانجا است که نیازی به استدلال برای اثبات آن به نظر نمیرسد. در مقابل اما، اندیشمندان اسلامی، مسئله عدالت را در مقابل برابری مطرح میکنند. به نظر ایشان، آن چیزی که اساس هستی و خلقت را تشکیل میدهد عدالت است نه برابری. حجتالاسلاموالمسلمین ابراهیم باقری که سالهاست در پژوهشگاه و مرکز تحقیقات اسلامی قوه قضائیه، به پژوهش مشغول است از طرفداران رویکرد دوم است. او حتی معتقد است گاهی صرف برابری ظاهری انسانی، موجب بیعدالتی میگردد. با این استاد و پژوهشگر فقه جزائی، پیرامون چالشهای فقهی پذیرش حق برابری انسانی گفتگو کردیم. مدیر گروه فقه جزائی مؤسسه عالی فقه و علوم اسلامی که چندین سال بهعنوان پژوهشگر برتر قوه قضائیه انتخاب شده است، درعینحال معتقد است خداوند متعال هیچ حکمی که بر خلاف حق برابری و کرامت انسانی باشد را وضع نمیکند. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با این استاد و پژوهشگر برجسته حوزه علمیه قم، از نگاه شما میگذرد:
فقه معاصر: حق برابری انسانی چیست و چه ابعادی دارد؟
باقری: دررابطهبا حق برابری انسانی، باید ابتدا به متعلق این حق توجه کنیم؛ یعنی این حق به چه چیزی تعلق میگیرد و موضوع آن چیست؟ اگر به این نکته توجه کنیم، بسیاری از مشکلات و معضلات برطرف میشود و میتوانیم حق برابری انسان را در دین مبین اسلام و بهویژه در مذهب جعفری توضیح دهیم.
انسانها حقوقی دارند که گاهی به اعتبار انسانیت آنهاست؛ یعنی حقوقی که فارغ از جنسیت، دین، مذهب، رنگ، نژاد و محل زندگی، به انسان بماهو انسان تعلق میگیرد. این حقوق شامل آزادی عقیده، آزادی بیان و آزادی انتخاب دین است. بهعنوانمثال، آیه شریفه «لا اکراه فی الدین» بیانگر آزادی انسان در انتخاب دین است.
علاوه بر این، حقوقی مانند تعلیموتربیت نیز به انسان بماهو انسان تعلق دارد. در این زمینه، آیات قرآن کریم مانند «بسمﷲ الرحمن الرحیم، الرحمن علم القرآن، خلق الانسان، علمه البیان» نشان میدهند که آموزش و بیان حقایق برای همه انسانها فارغ از دین، مذهب، رنگ و نژاد، بهعنوان یک حق بنیادین در نظر گرفته شده است.
در کرامت ذاتی، همه انسانها برابرند. اما اگر کرامت اکتسابی مدنظر باشد، تفاوتهایی وجود دارد. کرامت اکتسابی به معنای کسب ویژگیهای اضافی مانند تقوا است که موجب برتری فردی میشود. آیه شریفه «انّ اکرمکم عندﷲ اتقاکم» بیانگر این موضوع است که معیار برتری، تقوا است.
فقه معاصر: آیا در اسلام، حقوق انسانی بهطور کامل برابر است؟
باقری: در انسانیت انسان بماهو انسان، همه انسانها برابرند و هیچ تفاوتی وجود ندارد. اما در برخی موارد که حقوق به جنسیت یا شرایط خاص تعلق میگیرد، تفاوتهایی وجود دارد. بهعنوانمثال، در بحث دیه یا ارث، ممکن است تفاوتهایی وجود داشته باشد که به شرایط خاص و مقتضیات عدالت و کرامت انسانی بازمیگردد.
این تفاوتها به معنای تبعیض نیست، بلکه بر اساس عدالت و کرامت تنظیم شدهاند. بهعنوانمثال، در بحث ارث، گاهی سهم زن بیشتر از مرد است و گاهی کمتر. این تفاوتها به شرایط خاص و وظایف مالی و اجتماعی افراد بستگی دارد.
در مورد دیه نیز، اگرچه در ظاهر، دیه مرد بیشتر از زن است؛ اما در عمل، با قوانین جدید مانند تکلیف صندوق خسارات، این تفاوتها برطرف شده و دیه زن و مرد برابر شده است.
فقه معاصر: آیا پذیرش حق برابری انسانی تفاوتی در احکام شرعی ایجاد میکند؟
باقری: پذیرش حق برابری انسانی تفاوتی در احکام شرعی ایجاد نمیکند؛ زیرا احکام شرعی بر اساس اصول بنیادین عدالت و کرامت تنظیم شدهاند. این دو اصل، محور و مبنای همه احکام تکلیفی و وضعی هستند که از سوی شارع مقدس وضع شدهاند.
عدالت به معنای قرارگرفتن هر چیز در جایگاه مناسب خود است و کرامت انسانی نیز به معنای احترام به ویژگیها و شرایط خاص انسانهاست. این دو اصل موجب میشوند که احکام شرعی بر اساس عدالت و کرامت تنظیم شوند و هیچگونه تبعیضی در حقوق انسانها وجود نداشته باشد.
فقه معاصر: آیا بناهای عقلایی در امور مستحدثه میتوانند حجت باشند؟
باقری: اگر بناهای عقلایی موافق با عدالت و کرامت باشند، میتوانند حجت باشند. خداوند هیچ حکمی را وضع نمیکند که مخالف با عدالت و کرامت باشد؛ بنابراین اگر عقلاً چیزی را که موافق با این دو اصل بنیادین است، پذیرفته باشند، خداوند نیز آن را تأیید و امضا میکند.
این موضوع نشان میدهد که امور مستحدثه نیز میتوانند بر اساس اصول عدالت و کرامت توجیه شوند و مورد پذیرش قرار گیرند. از مجموع آیات و روایات، میتوان فهمید که خداوند و معصومین نسبت به این امور رضایت دارند.
فقه معاصر: آیا برابری به معنای تساوی مطلق است؟
باقری: برابری به معنای تساوی مطلق نیست. گاهی برابری ظاهری میتواند ناعدالتی باشد. بهعنوانمثال، اگر دو فرد با شرایط و تلاشهای متفاوت، بهطور یکسان مورد تکریم قرار گیرند، این خود بیعدالتی است؛ بنابراین برابری باید بر اساس عدالت تنظیم شود و تفاوتها در شرایط و ویژگیهای افراد در نظر گرفته شود.
