اشاره: کرامت انسانی اگرچه به لحاظ واژگانی و مفهومی، سابقه زیادی در الهیات اسلامی دارد؛ اما بهعنوان یک قاعده فقهی، کمتر از آن سخن گفته شده است و موضوعی نوپا به شمار میآید. تبلور کرامت انسانی بهعنوان یک قاعده فقهی، نهتنها موجب ایجاد احکام زیادی میشود بلکه احکامی که مخالف با این قاعده و برخلاف کرامت انسانی باشند را نیز نفی میکند. حجتالاسلام مرتضی موسیپور، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم معتقد است اولین اثر این قاعده، حرمت خودتحقیری و پذیرش حقارت دیگران است. به باور این پژوهشگر حوزه، در طول تاریخ، سوءاستفادههای زیادی از این مفهوم رخ داده است که موجب افراط و تفریطهای گوناگونی در آن شده است. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر، با این استاد و پژوهشگر حوزه علمیه قم، در موضوع احکام فقهی مخالف با حق کرامت انسانی، در پی میآید:
فقه معاصر: معروفترین آیه دررابطهبا کرامت انسانی کدام است و چه مفهومی دارد؟
موسیپور: معروفترین آیه در این زمینه، آیه ۷۰ سوره اسراء است که میفرماید: «لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلاً». در این آیه، خداوند متعال بهصراحت از کرامت بنیآدم سخن میگوید و بیان میکند که انسانها نسبت به سایر موجودات برتری دارند. این برتری به واسطه قوه تعقل و توانایی تمییز حق از باطل و خیر از شر است که به انسانها اجازه میدهد از نعمتهای الهی بهترین بهرهبرداری را داشته باشند.
فقه معاصر: آیا آیات دیگری در قرآن به برتری انسانها اشاره دارند؟
موسیپور: بله، آیات دیگری نیز به این موضوع پرداختهاند. بهعنوانمثال، آیه ۴۷ سوره بقره میفرماید: «یا بنی اسرائیل اذکروا نعمتی التی انعمت علیکم و انی فضلتکم علی العالمین». البته این برتری بنیاسرائیل نسبت به مردم زمان خودشان بوده است و در آیات دیگر، خداوند مسلمانان را بهعنوان بهترین امت معرفی کرده است. همچنین در آیه ۲۸ سوره لقمان آمده است: «ألم تروا ان ﷲ سخر لکم ما فی السماوات و ما فی الارض». در این آیه، خداوند بیان میکند که همه آنچه در آسمانها و زمین خلق شده است، در خدمت انسان قرار داده شده تا از نعمات الهی بهرهمند شود.
فقه معاصر: مراحل خلقت انسان چگونه در قرآن بیان شده است؟
موسیپور: در آیه ۱۴ سوره مؤمنون، مراحل خلقت انسان به تفصیل بیان شده است: «ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاماً فکسونا العظام لحماً ثم انشأناه خلقاً آخر فتبارک ﷲ احسن الخالقین». در این آیه، خداوند به مراحل مختلف خلقت انسان اشاره کرده و در پایان، انسان را بهعنوان بهترین مخلوق خود معرفی میکند.
فقه معاصر: باتوجهبه این آیات، چه وظایفی نسبت به کرامت انسانی داریم؟
موسیپور: باتوجهبه کرامتی که خداوند به انسان عطا کرده است، وظایفی بر عهده انسان قرار دارد. این وظایف شامل حفظ کرامت انسانی خود و دیگران است. انسان باید از هرگونه خودتحقیری و پذیرش حقارت دوری کند و مقام والای انسانی خود را حفظ نماید. همچنین باید از گناه و جدال با حق پرهیز کرده و غیرت و حمیت داشته باشد تا کرامت خود را پایمال نکند. علاوه بر این، انسان موظف است کرامت دیگران را نیز حفظ کند، از تحقیر زبانی و بیعدالتی نسبت به دیگران دوری کند و آنچه برای خود میپسندد برای دیگران نیز بپسندد.
فقه معاصر: ملاک برتری انسانها در قرآن چیست؟
موسیپور: ملاک برتری انسانها در قرآن، ایمان و تقوا است. آیه «ان اکرمکم عندﷲ اتقاکم» بهصراحت بیان میکند که برتری انسانها نزد خداوند تنها بر اساس میزان تقوا و ایمان آنهاست و هیچ تفاوتی میان نژاد، قومیت، زبان یا رنگ پوست وجود ندارد.
فقه معاصر: چه عواملی میتوانند به کرامت انسانی آسیب برسانند؟
موسیپور: عواملی مانند فقر و نیازهای مادی و اجتماعی میتوانند به کرامت انسانی آسیب برسانند. این عوامل ممکن است انسان را مجبور به پذیرش حقارت کنند. برای مقابله با این آسیبها، انسان باید قناعت پیشه کند و تنها به خداوند متعال تکیه نماید.
فقه معاصر: دستاوردهای کرامت انسانی چیست؟
موسیپور: کرامت انسانی دستاوردهای ارزشمندی دارد، از جمله پست شمردن دنیا و قناعت طبع. بنا بر فرمایش امیرالمؤمنین علی علیهالسلام، قناعت موجب عزتنفس و حفظ کرامت انسانی میشود. همچنین مهربانی، گذشت، فداکاری و ایثار نسبت به دیگران از دیگر دستاوردهای کرامت انسانی است که موجب ارتقای این کرامت میشود.
فقه معاصر: آیا سوءاستفادههایی از مفهوم کرامت انسانی صورت گرفته است؟
موسیپور: بله، در طول تاریخ، سوءاستفادههایی از مفهوم کرامت انسانی رخ داده است. برخی افراد دچار افراط شده و به انسانپرستی روی آوردهاند، مانند پیروان مکتب اومانیسم که خالق و معطی کرامت را نادیده گرفته و انسان را موجودی کامل دانستهاند. برخی دیگر کرامت انسانی را تنها برای گروههای خاصی قائل شدهاند و حقوق جداگانهای برای آنها در نظر گرفتهاند، مانند درجهبندی شهروندان یا تبعیض میان مردان و زنان. قرآن کریم با آیه «ان اکرمکم عندﷲ اتقاکم» این سوءاستفادهها را نفی کرده و بر عدالت و برابری میان انسانها تأکید دارد.
فقه معاصر: چگونه میتوان کرامت انسانی را به طور کامل حفظ کرد؟
موسیپور: برای حفظ کرامت انسانی، انسانها باید به فطرت پاک و اصیل خود رجوع کنند و از دستورات الهی پیروی نمایند. دین اسلام بهعنوان آخرین دین الهی، راهنمایی کامل برای حفظ کرامت انسانی ارائه میدهد. با ظهور انسان کامل، حضرت مهدی موعود (علیه السلام)، بشریت به کمال واقعی و کرامت الهی خود دست خواهد یافت. انشاءﷲ.
