به گزارش پایگاه اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر هشتاد و سومین نشست از سلسلهنشستهای «یکشنبههای روش» این پژوهشگاه با تمرکز بر روششناسی استدلال به قرآن کریم در آثار فقهی اهلسنت، بهصورت آنلاین و به زبان عربی برگزار شد.
این نشست با حضور حج الاسلام والمسلمین؛ دکتر سعد الکعبی معاون علمی دانشکده فقه دانشگاه کوفه ، دکتر محمد علی میرزایی عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمیه و دکتر ليث العتابی استاد دانشکده فقه دانشگاه کوفه، ضمن بررسی دقیق رویکردهای تاریخی فقهای اهلسنت، بر ضرورت گذار از نگاه صرفاً مقایسهای به سمت رویکرد تکاملگرایانه و مسئلهمحور در فقه معاصر تأکید کرد.
دکتر الکعبی در ابتدا ضمن گرامیداشت یاد و خاطره رهبر شهید و شهیدان جنگ تحمیلی آمریکایی _صهیونیستی، سخنان خود را با اشاره به اهمیت پژوهش علمی در روش استدلال با نصوص قرآنی آغاز کرد.
معاون علمی دانشگاه کوفه با هدف تبیین مبانی فقهی و نحوه بهرهگیری از نصوص قرآنی در یکی از آثار برجسته فقهی اهل سنت بر اهمیت کتاب «المغني» به عنوان شرحی بر «مختصر الخرقی» به بیان مطالب خود پرداخت.
حجتالاسلام و المسلمین الکعبی در تشریح روش ابن قدامه در «المغني» بیان داشت که وی به شکلی چشمگیر از آیات قرآن در استنباط احکام فقهی استفاده کرده است. وی در این باره گفت: «نکته برجسته در کار ابن قدامه، استفاده فراوان از نص قرآنی در این شرح است. او آیات قرآنی را به وفور به کار برد؛ به طوری که هیچ مسئله فقهیای وجود ندارد مگر اینکه در آن جملهای از آیات کریمه، از ابتدای کتاب (طهارت) تا انتهای آن، مورد استشهاد قرار گرفته باشد.»
بر اساس تحلیل دکتر الکعبی، روش کلی ابن قدامه، مبتنی بر «بُعد زبانی و دلالت لغوی نص قرآنی، و همچنین بر ظهور عرفی در بیان احکام» استوار است. وی توضیح داد که ابن قدامه با تکیه بر معانی زبانی، ظهورات، اطلاقات و تقیدات، به استنباط احکام میپردازد و حتی به قرائتهای مختلف قرآن نیز توجه میکند.
حجتالاسلام و المسلمین الکعبی یکی از ویژگیهای منحصر به فرد روششناسی ابن قدامه را توانایی او در توجیه قرائتهای متفاوت قرآن و نحوه تخصیص متن بر اساس اجماع و حدیث دانست.
در پایان، دکتر الکعبی از فرصت ارائه این تحلیل علمی قدردانی کرد و بر اهمیت بررسی دقیق روشهای استدلالی در فقه تأکید نمود و اظهار امیدواری نمود این نشست، تصویری روشن از دقت نظر و روشمندی ابن قدامه در استفاده از قرآن به عنوان منبع اصلی استنباط فقهی ارائه داد.
در ادامه نشست، حجتالاسلام و المسلمین دکتر لیث العتابی ضمن تشکر از برگزارکنندگان نشست، به گستردگی موضوع روششناسی استدلال قرآنی اشاره کرد و توضیح داد که تحقیق وی بر جصاص حنفی، به عنوان نمایندهای از مذهب حنفی، متمرکز شده است.
دکتر العتابی به بررسی کتاب «أحكام القرآن» ابی بکر احمد بن علی رازی، معروف به جصاص حنفی (متوفی ۳۷۰ هجری قمری)، پرداخت تا روششناسی او را در استنباط احکام شرعی از قرآن، با تأکید بر مبانی فقه حنفی، روشن سازد. وی هدف از این انتخاب را آشنایی با نحوه اجرای فقه حنفی توسط یکی از برجستهترین فقهای این مذهب، که به اجرای دقیق اصول آن، به ویژه قیاس، شهرت دارد، عنوان کرد.
حجتالاسلام و المسلمین العتابی با بیان اینکه قرآن کریم به عنوان منبع نخستین تشریع اسلامی، جایگاهی ویژه در استنباط احکام دارد، به مؤلفات متعدد علمای مسلمان در این زمینه اشاره کرد و کتاب «أحكام القرآن» جصاص را نمونهای بارز از اجرای اصول فقه حنفی در استنباط احکام از آیات قرآنی دانست.
استاد دانشگاه کوفه بر اهمیت درک روششناسی استدلال به قرآن در میان فقهای اهل سنت تأکید کرد. او همچنین افزود که این پژوهش با ارائه خوانشی از منظر امامیه، به دنبال بیان نقاط اشتراک و افتراق در روش استنباط میان دو مکتب فقهی است.
دکتر العتابی رویکرد تحقیق خود را در پنج محور اساسی تشریح کرد: معرفی جصاص و کتاب وی، بررسی مبانی کلی روش او در استدلال قرآنی، ابزارهای استدلالی که به کار برده است، تأثیر مذهب حنفی بر استدلالهای او، و در نهایت، ارزیابی روش وی از دیدگاه امامیه.
وی اظهار داشت: این پژوهش نشان میدهد که جصاص، مانند بسیاری از فقهای اهل سنت، قرآن کریم را منبع اصلی استنباط احکام میداند و در تفسیر آیات الاحکام، به مبانی و اصول فقه حنفی، به ویژه قیاس و استحسان، تکیه میکند. وی با گزینش مثالهای فراوان از این کتاب، روششناسی جصاص را در استدلال به قرآن کریم مورد تحلیل قرار داده و مبانی اصولی او را بررسی نموده است.
استاد دانشگاه کوفه بر اهمیت این گونه مطالعات تطبیقی در شناخت عمیقتر روشهای استنباط فقهی و یافتن نقاط اشتراک و افتراق میان مکاتب مختلف اسلامی تأکید کرد.
دکتر لیث العتابی در بخش پایانی سخنان خود، به گرایش معاصر در فقه اهل سنت و تفاوت آن با رویکردهای تاریخی پرداخت و بر اهمیت آن در گفتگوی تمدنی میان مسلمانان تأکید کرد.
در پایان این نشست حجتالاسلام و المسلمین دکتر محمدعلی میرزایی ضمن قدردانی از ارائه دکتر الکعبی و العتابی به بررسی روششناسی استدلال به قرآن کریم، بر اهمیت رویکرد معاصر در فقه اسلامی و لزوم نگاه تکاملگرایانه میان مذاهب تأکید کرد.
عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمیه دو رویکرد اصلی را در فقه اسلامی (شیعه و سنی) برشمرد. نخست رویکرد تاریخی با تمرکز بر روشها و پژوهشهای گذشته و رویکرد معاصر که به ارائه راهکارها و توانمندسازی فقه برای مواجهه با چالشهای عصر حاضر میپردازد.
دکتر میرزایی بر اهمیت رویکرد معاصر تأکید کرد و آن را زمینهای مشترک برای گفتوگوی تمدنی میان مسلمانان (شیعه و سنی) دانست.
وی در ادامه نگاه تکاملگرایانه را برخلاف نگاه مقایسهای، دیدگاهی توصیف کرد که در آن فقه اهل سنت و فقه امامیه را مکمل یکدیگر میداند، بدون آنکه تمایزها نادیده گرفته شود. این رویکرد بحثها را از حالت توصیفی صرف به سمت «درمان و حل مسئله» سوق میدهد.
حجتالاسلام والمسلمین میرزایی با طرح این پرسش اظهار داشت: «امروز چه عاملی باعث شده است که اندیشمندان فقیه اهل سنت، مانند محمد غزالی، قرضاوی، جابر علوانی و دیگران، مردم را به سوی مقاصد شریعت فراخوانند و از تفسیر لفظی و تجزیهگرایانه فاصله بگیرند؟ چرا فقه مقاصدی در میان اهل سنت تا این اندازه رشد یافته و به چنین سطحی از پویایی و شگفتی رسیده است؟»
او سپس افزود: «درست است که ما به عنوان پیروان فقه امامی، مقاصد آنان را به همان معنا نمیپذیریم، اما آیا فقه ما نیز با همین چالش روبهرو نیست؟ باید پرسید فقه امامی چگونه میتواند خلأهایی مانند نبود نگاه مقاصدی را جبران کند؟»
دکتر میرزایی در پایان ابراز امیدواری کرد که برگزاری این نشستها ادامه یابد تا فقه اهل سنت، هم در قالب سنتی و هم در شکل معاصر، به صورت بنیادین و دقیق مورد بررسی قرار گیرد.
نشست «روششناسی استدلال به قرآن در فقه اهلسنت» در پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، با برجسته کردن اهمیت درک عمیق منابع فقهی و روشهای استنباط، دریچهای نو به سوی گفتگوی سازنده میان مذاهب اسلامی گشود. تأکید بر لزوم نگاه تکاملگرایانه و مقاصدی به فقه، فراتر از تحلیلهای صرفاً تاریخی و تطبیقی، این نشست را به فرصتی مناسب برای تأمل در چالشهای پیش روی فقه اسلامی در عصر حاضر تبدیل کرد. امید است با تداوم اینگونه نشستها، شاهد گامی مؤثر در جهت غنای فقه اسلامی و ارائهی راهکارهای جامع برای مسائل مستحدثه باشیم.
