اشاره: فقهای شیعه تقریباً اجماع دارند که زن برای خروج از منزل، نیازمند اذن شوهر است؛ اما آیا این لزوم استیذان، مطلق است یا صرفاً در مواردی است که منافات با حقوق زناشویی شوهر داشته باشد؟ اگر زنی در هنگام ازدواج، شاغل بود یا در منطقهای زندگی میکرد که زنان بهراحتی برای رفع احتیاجات یا صلهرحم، از منزل خارج میشوند و نیاز هم به استیذان از شوهر نمیبینند، آیا این به منزله شرط ارتکازی عدم لزوم استیذان از شوهر برای خروج از منزل در عقد نکاح است؟ آیا زنی که ورزشکار است یا به جهت شغلی، باید در مواردی از کشور خارج شود، باز هم لازم است برای خروج از کشور، از همسرش اذن بگیرد؟ این موضوعات را با حجتالاسلاموالمسلمین ناصرالدین انصاری قمی، استاد و پژوهشگر حوزه علمیه قم در میان گذاشتیم. عضو شورای استفتای مرحوم آیتﷲ علوی گرگانی معتقد است خروج زوجه از منزل، نیازمند اذن شوهر است و در این مسئله تردیدی نیست؛ لکن این امر اولاً در جایی است که منافات با شئون شوهر داشته باشد و ثانیاً در مواردی است که شرط ارتکازی در هنگام عقد، بر خلاف آن نباشد. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر، با این استاد و پژوهشگر حوزه علمیه قم، از نگاه شما میگذرد:
فقه معاصر: بهطورکلی، ولایت زوج بر زوجه، در چه مواردی است؟
انصاری قمی: با ازدواج، نوعی پیوند و مواصله بین زوج و زوجه پیش میآید؛ لذا در ازدواج باید تمام کارها با توافق یکدیگر باشد. اینکه بگویم زوج ولایت دارد از قبیل ولایت سید بر عبد یا ولایت پدر بر پسر، اینگونه نیست. ولایت زوج به معنای اولویت در تصرف نیست؛ بلکه به معنای آن است که در کارها با یکدیگر استشاره و مشورت داشته باشند. البته در بعضی از شئون زندگی، قول مرد مقدم بر قول زن است؛ لکن این به این معنا نیست که مرد زورگویی و خودرأیی داشته باشد بلکه باید تا جایی که ممکن است امورات را با رضایت زن پیش ببرد؛ لکن در موارد تعارض قول زن و شوهر، قول مرد مقدم است.
فقه معاصر: باتوجهبه تصریحات روایات مبنی بر لزوم اذن از زوج برای خروج زوجه از منزل و سیره قطعی متشرعه بر آن، آیا میتوان آن را امری عرفی و ناشی از اقتضائات زمان و مکان دانست؟
انصاری قمی: خروج زوجه از منزل اگر منافات با شئون زندگی داشته باشد، نیاز به اذن شوهر دارد؛ اما اگر منافات با شئون زندگی نداشته باشد، باید بینیم که خروج از منزل به چه قصدی است؟ اگر برای کاری میرود که با انجام آن، شئون زندگی شوهر معطل میماند، در اینجا برای خروج از منزل، نیاز به اذن شوهر دارد؛ اما اگر برای کاری میرود که یا کوتاه است و یا بهنحوی است که خروج او از منزل، منافاتی با شئون زندگی شوهر ندارد، در اینجا خروج او از منزل جایز است و نیاز به اذن شوهر هم ندارد. درهرصورت، این یک مسئله کلی است و ارتباطی به اقتضائات زمان و مکان ندارد؛ لذا در زمان فعلی نیز جاری است. البته ممکن است در زمان حاضر، شئون شوهر، نسبت به گذشته متفاوت شده باشد و لذا برخی مصادیق منافات خروج زن از منزل با رعایت شئون شوهر متفاوت شده باشد، اما حکم کلی مسئله، همانی است که در گذشته نیز بوده است.
فقه معاصر: باتوجهبه ارتکاز متشرعه زمان صدور نص بر اناطه جواز خروج زوجه از منزل به اذن زوج بهصورت مطلق، آیا میتوان آن را منحصر به موارد تنافی خروج از منزل با استمتاع زوج دانست؟
انصاری قمی: این یک حکم مطلق شرعی است و نمیتوان گفت که مخصوص به زمان صدور نص بوده است و حالا اینگونه نیست. فقه امامیه میگوید: خروج زن از منزل، باید منافات با حقوق شوهر یا استمتاع زوج یا حرمت زوج نداشته باشد. این حکم، مخصوص به زمان و مکان خاصی نیست. البته همانطور که عرض کردم ممکن است مصادیق شئون زوج یا حرمت زوج، متفاوت شده باشد؛ اما اصل حکم، باقی است و عقلایی هم هست. زن و شوهر باید در زندگی با هم توافق داشته باشند؛ لذا اگر مردی نمیپسندد که همسرش به جایی برود، زن باید قبول کند و بپذیرد تا قوام زندگی به هم نخورد.
فقه معاصر: باتوجهبه عرف شهرهای بزرگ ایران که خروج زوجه از منزل را لااقل در روز و برای امور متعارف مانند خرید و صلهرحم، نیازمند اذن زوج نمیدانند، آیا میتوان این عرف را بهمثابه شرط ارتکازی ضمن عقد در نظر گرفت و حکم به عدم لزوم اذن زوجه از زوج برای خروج از منزل در موارد متعارف داد؟
انصاری قمی: در زمانی که خطبه عقد جاری میشود مرد ناخواسته مقتضیات زمان را در نظر میگیرد و هرچند گفته نشود و در متن خطبۀ عقد ذکر نشود؛ اما تمام عقلاً، عرف و جامعه قبول دارند که زن بهعنوان اسیر و زندانی مرد نیست؛ لذا در طول دوران زندگی، برای اموری مانند صلهرحم یا رفع نیازمندیهای خانه یا برخی کارهای زنانه مانند آرایش و اصلاح، لازم است از خانه بیرون برود. بنابراین، در این امور، میتواند از منزل خارج شود و نیاز به اذن شوهر هم ندارد و میتوان آن را یک شرط ارتکازی ضمن عقد دانست.
فقه معاصر: وقتی دختر در هنگام ازدواج شاغل یا ورزشکار حرفهای است، آیا میتوان این امر را لااقل در خصوص مورد، بهمثابه شرط ارتکازی ضمن عقد در نظر گرفت و حکم به عدم لزوم اذن این زوجه از زوج برای خروج از منزل در موارد مرتبط با شغل یا ورزش حرفهای داد؟
انصاری قمی: وقتی جوانی با یک دختر شاغل ازدواج میکند و میداند که او شاغل است و با علم به شغل و شاغل بودن زوجه با او ازدواج میکند، این مثل یک شرط ارتکازی است و لذا باید در طول زندگی، شغل و خروج او از منزل بهخاطر شغلش را بپذیرد.
فقه معاصر: آیا میتوان احکامی نظیر «لزوم اذن زوج در جواز خروج زوجه از منزل» را ناشی از ماهیت نکاح در زمان شارع که عبارت از «خرید بُضع در مقابل مهریه» است دانست؛ و لذا با تغییر ماهیت نکاح در زمان حاضر، حکم به تغییر اینگونه احکام داد؟
انصاری قمی: ماهیت نکاح در طول تاریخ، فرقی نکرده است. همانطور که در زمان شارع، مهریه در مقابل بُضع بوده است، در زمان کنونی نیز اینچنین است. البته باید توجه داشت که نکاح، نه یک معامله صرف است و نه یک امری عبادی صرف بلکه یک قرارداد اجتماعی است که بین زن و مرد محقق میشود. برای حل اینگونه مشکلات، بهتر این است که زوجین در هنگام ازدواج، اینگونه مسائل را با هم مطرح کرده و پس از آن که به توافق رسیدند با یکدیگر ازدواج کنند.
