اشاره: خروج زوجه از منزل، از منظر مشهور فقهای امامیه، نیازمند اذن زوج است. اما در این میان، پرسشها و ابعاد دیگری نیز وجود دارد که از مراجع تقلید پرسیده شده است. در این گزارش، تلاش شده است ابعاد معاصر و جدید خروج زوجه از منزل از منظر فقها بیان شود. البته روشن است که چون این ابعاد، غالباً معاصر و نوپدید است، لذا به ذکر فتاوای فقهای معاصر اکتفا شده است.
خروج زوجه از منزل در ایام عقد
آیا در دوران عقد – که دختر در خانه پدر و مادر زندگی میکند – برای بیرون رفتن از خانه اجازه شوهر لازم است؟
آیات عظام امام، بهجت، صافی، فاضل، مکارم و نوری: آری، در این فرض برای خروج از منزل پدر، اجازه شوهر لازم است.
آیتﷲ خامنهای: تا زمانی که زن به خانه شوهر نرفته در خروج از منزل نیاز به اجازه شوهر ندارد.
آیات عظام تبریزی و وحید: خیر، در این فرض اجازه شوهر، لازم نیست.
آیه اللّه فاضل: در این فرض بنا بر احتیاط واجب، برای خروج از منزل پدر، اجازه شوهر لازم است.
آیه اللّه سیستانی: اگر در شهری که زندگی میکنند، متعارف این است که دختر در این مدت از شوهر اجازه نمیگیرد؛ در این صورت برای بیرون رفتن، اجازه او لازم نیست و در غیر این صورت، باید اجازه بگیرد.
تبصره. اگر زن در ضمن عقد، شرط کرده باشد که در این مدت، بدون اجازه او بیرون رود و یا عقد بر این توافق قبلی واقع شده باشد؛ در این صورت به فتوای همه مراجع، این شرط نافذ است و دیگر اجازه شوهر لازم نیست.
خروج زن از خانه
امام خمینی: مسئله ۲۴۱۲: زنی که عقد دائمی شده نباید بدون اجازه شوهر از خانه بیرون رود و باید خود را برای هر لذتی[۱] که او میخواهد، تسلیم نماید[۲] و بدون عذر شرعی از نزدیکیکردن او جلوگیری نکند، و اگر در اینها از شوهر اطاعت کند، تهیه غذا و لباس و منزل او و لوازم دیگری که در کتب ذکر شده بر شوهر واجب است[۳] و اگر تهیه نکند، چه توانایی داشته باشد یا نداشته باشد، مدیون زن است.
(خوئی)، (تبریزی): مسئله زنی که عقد دائمی شده احتیاط در آن است که بدون اجازه شوهر برای کارهای جزئی نیز از خانه بیرون نرود هر چند با حق ّ شوهر منافات نداشته باشد و باید خود را برای هر لذتی که او میخواهد، تسلیم نماید و بدون عذر شرعی از نزدیکیکردن او جلوگیری نکند و تهیه غذا و لباس و منزل زن ((خوئی): مادامی که بدون عذر از منزل او بیرون نرفته) بر شوهر واجب است و اگر تهیّه نکند چه توانایی داشته باشد یا نداشته باشد، مدیون زن است.
(سیستانی): مسئله زنی که عقد دائم شده حرام است بدون اجازه شوهر از خانه بیرون برود هر چند با حق ّ شوهر هم منافات نداشته باشد، مگر اینکه ضرورتی ایجاب کند یا ماندن در خانه برای او حرجی باشد یا مسکن مناسب او نباشد و باید خود را برای لذتهای جنسی که حق ّ همسر است هر وقت که او میخواهد، تسلیم نماید و بدون عذر شرعی از نزدیکیکردن او جلوگیری نکند و تهیه غذا و لباس و منزل زن و تهیه احتیاجاتش بر شوهر واجب است و اگر تهیّه نکند چه توانایی داشته باشد یا نداشته باشد، مدیون زن است. همچنین از حقوق زن است که مرد او را مورد اذیت و آزار قرار ندهد و با او بدون وجه شرعی، تندی و خشونت نکند.
(مکارم): مسئله زنی که عقد دائم شده بنا بر احتیاط نباید بدون اجازه شوهر از خانه بیرون رود، یا کاری در خارج خانه انتخاب کند (خواه اجازه لفظی باشد و یا از قرائن معلوم شود که او راضی است) و بدون عذر شرعی از نزدیکیکردن او جلوگیری نکند؛ بر شوهر نیز واجب است که غذا و لباس و منزل و لوازم دیگر را مطابق معمول برای او تهیّه کند (حتی هزینه طبیب و دارو و مانند آن) و اگر تهیّه نکند بنا بر احتیاط بدهکار او خواهد بود، خواه توانایی داشته باشد یا نه.
(زنجانی): مسئله زنی که عقد دائمی شده نباید بی عذر شرعی بدون اجازه شوهر از خانه بیرون رود و باید خود را برای هر لذّتی که او میخواهد و عذر شرعی برای زن در اجتناب آن نیست، تسلیم نماید و اگر در اینها از شوهر اطاعت کند، تهیه غذا و لباس و منزل و سایر لوازم منزل او (با در نظر گرفتن شؤون زن) بر شوهر واجب است، و اگر تهیّه نکند؛ چه توانایی داشته باشد یا نداشته باشد، مدیون زن است.
نشوز زن و مهریه
امام خمینی: مسئله ۲۴۱۳: اگر زن در کارهایی که در مسئله پیش گفته شد اطاعت شوهر را نکند[۴] گناه کار است و حق ّ غذا و لباس و منزل[۵] و همخوابی ندارد ولی مهر او از بین نمیرود.
(سیستانی): مسئله اگر زن به وظائف زناشویی خود در برابر شوهر هیچ عمل نکند، حق ّ غذا و لباس و منزل بر او ندارد، هر چند نزد او بماند و اگر گاهی از تسلیم در برابر خواستههای جنسی مشروع او سرباز زند بنا بر احتیاط واجب نفقهاش ساقط نمیشود، و امّا مهر او با عدم تمکین، به هیچ وجه ساقط نمیشود.
خروج زن از منزل با اجازه شوهر
همه مراجع (به جز تبریزی و مکارم): خیر، بیرون رفتن از منزل، بدون اجازه شوهر جایز نیست؛ مگر اینکه برای واجب شرعی باشد و یا ضرورتی ایجاب کند.
آیات عظام تبریزی و مکارم: بنابر احتیاط واجب بیرون رفتن از منزل، بدون اجازه شوهر جایز نیست؛ مگر اینکه برای واجب شرعی باشد یا ضرورتی ایجاب کند
خروج زن از منزل در فرض عدم تنافی با حق شوهر
در جایی که بیرون رفتن زن با حق شوهر منافات نداشته باشد (مانند اینکه شوهر سر کار است)، آیا باز اجازه او لازم است؟
همه مراجع (به جز تبریزی و مکارم): آری، اجازه شوهر در این فرض نیز لازم است.
آیات عظام تبریزی و مکارم: بنابر احتیاط واجب، در این فرض نیز اجازه شوهر لازم است.
اجبار زن به عدم خروج از منزل توسط شوهر
اگر شوهر از روی لجاجت و انتقام گیری از زن، اجازه بیرون رفتن به او ندهد، آیا اطاعت از او واجب است؟
همه مراجع: هر چند انتقام گیری و اذیت کردن از سوی مرد، بر خلاف اخلاق اسلامی است؛ ولی اگر به هر جهت اجازه ندهد، زن باید اطاعت کند.
شرط اجازه خروج از منزل در ضمن عقد
آیا زن می تواند در عقد شرط کند که شوهر بر او ولایت نداشته باشد و بدون اجازه او از خانه بیرون رود؟
همه مراجع: خیر، این شرط نافذ نیست.
آیا زن در ضمن عقد می تواند شرط کند که شوهر پس از عقد، اجازه خروج از منزل را به عهده او بگذارد؟
آیات عظام امام و بهجت: خیر، نمی تواند چنین شرطی کند و این شرط باطل است
آیات عظام تبریزی و سیستانی: نمی تواند چنین شرطی کند؛ ولی می تواند شرط کند که شوهر بعد از ازدواج، اجازه بیرون رفتن از منزل را به او بدهد.
اجازه غیابی برای خروج از منزل
اگر کسی به شوهرش دسترسی ندارد، برای مسافرت و بیرون رفتن از منزل چه باید بکند؟
همه مراجع: تنها برای کارهای واجب و ضروری زندگی، می تواند بیرون برود؛ مگر اینکه اطمینان داشته باشد شوهرش با رفتن او مخالف نیست.
لزوم استیذان در فرض عدم پرداخت مهریه توسط شوهر
چنانچه مرد مهریه زن را به هر علتی نپردازد، آیا برای خروج از منزل نیاز به اذن شوهر است؟
همه مراجع (به جز تبریزی و مکارم): آری، باید از شوهر اجازه بگیرد.
آیات عظام تبریزی و مکارم: بنابر احتیاط واجب، باید از شوهر اجازه بگیرد.
کفایت رضایت شوهر برای صحت اذن
آیا همین اندازه که زن بداند شوهرش برای بیرون رفتن از منزل راضی است، کفایت می کند، یا اینکه باید از او اجازه بگیرد؟
همه مراجع: اگر می داند که شوهر راضی است، کفایت می کند و اجازه گرفتن لازم نیست.
محدوده اجازه
اگر خانمی از شوهرش اجازه گرفت که به محلی برود، آیا می تواند از آنجا به محل دیگری (مانند خانه پدر و مادر و..) نیز برود؟
همه مراجع: به همان اندازه که اجازه داده، باید عمل کند و نسبت به محل دیگر، باید رضایت شوهر احراز گردد.
اجازه برای اهدای خون
آیا اهدای خون نیاز به اجازه شوهر دارد؟
همه مراجع: در اهدای خون اجازه شوهر لازم نیست؛ ولی برای بیرون رفتن از منزل اجازه او شرط است.
اجازه برای عکس گرفتن
آیا جایز است زن در جشن های عروسی، بدون اجازه شوهرش عکس بیندازد؟
همه مراجع: اگر عکس گیرنده زن و یا محرم باشد و ظاهر کننده او را نشناسد و باعث مفسده نیز نباشد، عکس انداختن اشکال ندارد و اجازه شوهر در اینجا لازم نیست.
انجام فعالیتهای خارج از منزل بدون اطلاع شوهر
پرسش: آیا زن میتواند بدون کسب اجازه از همسرش از منزل خارج و با افراد یا خانوادههایی رفت و آمد داشته باشد و یا در جلسات مذهبی شرکت کند؟
آیتﷲ مکارم: باید با رضایت همسرش باشد.
خروج از منزل جهت فعالیتهای اقتصادی و سیاسی
پرسش: آیا زن بدون رضایت شوهر میتواند برای فعالیتهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، از منزل خارج شود؟
آیتﷲ مکارم: جایز نیست ولی اگر زن در عقد ازدواج چنین حقی را برای خود قایل شده باشد اشکالی ندارد.
خروج از منزل برای صله رحم
پرسش: آیا زن میتواند بدون اجازه شوهر به خانه والدین برای دیدار برود؟
سیستانی و مکارم: جائز نیست مگر در حد صله رحم واجب.
خروج از منزل برای کسب علم
پرسش: آیا زن میتواند برای کسب علم بدون اجازه شوهر از خانه خارج شود؟
سیستانی: برای کسب علم اجازه شوهر لازم نیست ولی بیرون رفتن از خانه رضایت او لازم است و در منزل هم میشود تحصیل علم کرد.
مکارم: برای کسب علم، نیازی به رضایت شوهر نیست.
منع بی دلیل شوهر از کارکردن زن
پرسش: آیا مرد میتواند بدون داشتن دلیل مانع از اشتغال همسر خویش گردد؟
سیستانی: اگر قبل از ازدواج زن طبق قرارداد شرعی استخدام شده ویا در هنگام ازدواج شرط کرده دراین جهت آزاد باشد شوهر نمیتواند اورا منع نماید، در غیر اینصورت میتواند.
[۱]. (نوری): برای هر کام یابی جنسی.
[۲]. (فاضل): برای هر لذّت متعارفی..
[۳]. (اراکی): تهیه غذا و لباس و منزل و لوازم دیگر او بر شوهر واجب است و اگر تهیّه نکند به تفصیلی که در کتب مفصل ذکر شده مدیون زن است.
(گلپایگانی)، (صافی): تهیه غذا و لباس و منزل او بر شوهر واجب است.
[۴]. خوئی وتبریزی: حق ّ همخوابی ندارد و گناه کار است و مشهور فرمودهاند که حق ّ غذا و لباس و منزل نیز ندارد. ولی این حکم مادامی که زن نزد شوهر است محل ّ اشکال است. و امّا مهر او، بدون اشکال از بین نمیرود.
زنجانی: بدون عذر شرعی اطاعت شوهر نکند..
[۵]. زنجانی: و سایر لوازم.
