خشونت علیه زوج نیز همانند خشونت علیه زوجه، ممنوع است

اشاره: اینکه به‌مجرداینکه سخن از خشونت در روابط زناشویی به میان می‌آید، اذهان به خشونت زوج علیه زوجه متبادر می‌شود، یا ناشی از واقعیت خارجی است یا تبلیغات چند ده‌ساله فمینیست‌ها. درهرصورت، هر دلیلی که داشته باشد، واقعیت این است که پیرامون خشونت علیه زوج، کمتر سخنی به میان آمده است و طبیعتاً ابعاد فقهی آن نیز کمتر کاویده شده است. دراین‌رابطه، با حجت‌الاسلام‌والمسلمین سید محمدعلی فقیهی، استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم گفتگو کردیم. وی در عین تصریح به اینکه خشونت علیه زوج نیز همانند خشونت علیه زوجه حرام است، این نکته را یادآور می‌شود که در تعارض میان بیان شارع و فهم عرف از خشونت، باید بیان شارع را مقدم دانست؛ زیرا آفریننده انسان بهتر می‌داند که کدام حکم به نفع و صلاح زندگی بشر است. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با این استاد درس خارج فقه و اصول حوزه علمیه قم، از نگاه شما می‌گذرد:

فقه معاصر: آیا خشونت در روابط زناشویی صرفاً علیه زوجه قابل‌تحقق است یا آنکه خشونت زوجه علیه زوج نیز قابل تصویر است؟

فقیهی: خشونت در اسلام چه از ناحیه زوج و چه از ناحیه زوجه باشد ممنوع است. قرآن کریم در سوره روم می‌فرماید: «و مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکمْ مِنْ أَنْفُسِکمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکنُوا إِلَیهَا وَجَعَلَ بَینَکمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً * إِنَّ فِی ذَلِک لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یتَفَکرُونَ: و از نشانه‌های او اینکه همسرانی از جنس خودتان برای شما آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و در میانتان محبّت و رحمت قرار داد. به‌یقین در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که تفکر می‌کنند».

این آیه اختصاص به مرد ندارد و شامل مرد و زن می‌شود؛ لذا خشونت از هرکدام از این دو سر بزند ممنوع است. خداوند متعال در این آیه مبارکه، از مودت سخن گفته است؛ یعنی اوج علاقه، بین مرد و زن آفریده شده است. از امام صادق^(ع)  روایت است که فرمودند: «هیچ‌گاه اخم در صورتتان نباشد». در این روایت، ایشان اخم را مصداق خشونت علیه همسر درگرفته‌اند. در مقابل، باز امام^(ع) می‌فرمایند: «مَلعونةٌ مَلعونةٌ امرأةٌ تُؤذِی زَوجَها وتُغِمُّهُ، وسَعیدةٌ سَعِیدةٌ امرأةٌ تُکرِمُ زَوجَها ولا تُؤذِیهِ وتُطِیعُهُ فی جَمیعِ أحوالِهِ: ملعون است، ملعون است آن زنی که شوهر خود را بیازارد و غمگینش کند؛ و خوشبخت است، خوشبخت است آن زنی که شوهر خود را احترام نهد و آزارش ندهد و در همه حال از وی فرمان برد.».

بنابراین، هم خشونت از طرف زوج ممنوع است و هم از طرف زوجه و نیز حدیثی از پیامبر اکرم نقل شده است که خطاب به زنی می‌کنند که همسرش را آزار و اذیت می‌کند: اف بر تو، دین خود را از بین بردی. همه ملائک تو را لعنت می‌کنند و عبادات تو قبول نمی‌شود مگر اینکه رضایت همسرت را بگیری.

فقه معاصر: آیا می‌توان مواردی نظیر سردی در رابطه جنسی، استعمال الفاظ رکیک توسط زوجه در حین رابطه جنسی و اجبار مرد به انجام برخی حالت‌ها در رابطه جنسی را مصداق خشونت جنسی علیه زوج دانست؟ حکم فقهی آن چیست؟

فقیهی: خشونت جنسی، مصداق خاصی ندارد؛ بلکه به‌طورکلی و باتوجه‌به روایات، خشونت چه علیه زوج باشد و چه علیه زوجه، ممنوع است؛ یعنی اگر هم مواردی ذکر شده باشد به‌عنوان مصداق خارجی است نه اینکه حرمت مختص به آن باشد؛ لذا خشونت، چه لفظی، چه رفتاری و چه سایر انحای آن، ممنوع است.

فقه معاصر: آیا تحقیر زوج، مقایسه وی با سایر مردان، تهدید به طلاق، پرخاش و تند و فحاشی علیه وی را می‌توان مصداق خشونت کلامی علیه زوج دانست؟ حکم فقهی آن چیست؟

فقیهی: خشونت یک امری عرفی است و مصادیقش را هم عرف تعیین می‌کند. وقتی دعوای بین زن و مرد صورت می‌گیرد خداوند می‌فرماید: «فاحکم بینهما…: یک نفر از طرف زوجه و یک نفر از طرف زوج، حکمیت کرده و اختلاف بینشان را فیصله دهند.» این موارد تماماً عرفی است و تعیین مصادیق، همه عرفی است مگر در مواردی که استثنایی باشد که شارع دخالت کرده و گفته اشکال ندارد؛ که در این صورت، می‌شود جزء استثنائات. زن باید مطیع شوهر باشد مگر در معصیت خداوند که در این صورت، شرایط فرق می‌کند.

فقه معاصر: باتوجه‌به اینکه موارد خشونت علیه مردان (فیزیکی و کلامی) توسط زنان کم نیست، چرا خشونت در روابط زناشویی، صرفاً به خشونت مردان علیه زنان تفسیر می‌شود؟

فقیهی: اصل، حکم عرف است؛ ولی اگر در جایی شارع مقدس مصداق خشونت را بیان کرد و بین بیان شارع و فهم عرف، تعارض صورت گرفت، عرف دخالتش منتفی می‌شود و فرمایش شارع ملاک قرار می‌گیرد. ممکن است شارع چیزی را مصداق خشونت نداند ولی عرف آن را مصداق خشونت بداند. در این موارد که شارع دخالت کرده، حکم شارع بر حکم عرف مقدم است؛ چراکه آفریننده ما، فلسفه خشونت را بهتر از ما می‌داند. بله، عرف در جایی حجت است که شارع دخالت خاصی نداشته باشد؛ مثلاً شارع مقدس در تمکین زوجه فرموده است: اگر زوجه تمکین نکرد با او قهر کن؛ و یا اگر باز هم تمکین نکرد، به او ضربه بزن، البته نه ضرب شدید بلکه ضربه ملائم. در اینجا ممکن است عرف نپذیرد که می‌توان با زن قهر کرد یا او را مورد ضرب قرار داد؛ ولی چون شارع مقدس دخالت کرده است لذا فرمایش شارع بر فهم عرف مقدم است.

دین اسلام جاودانه و برای همه زمان‌ها و مکان‌ها و اعصار است. قرآن جاودانه است و روایات ائمه^(ع) که حکمی الهی را بیان می‌کند نیز جاودانه است. «حلال محمّد حلال إلی یوم القیامة و حرامه حرام إلی یوم القیامة» بدین معنا است که حلال پیامبر و حرام پیامبر تا قیامت جاری و ساری است مگر اینکه خودشان زمانی برای احکامشان تعیین کرده باشند. دین با مسائل روشنفکری سازگاری ندارد؛ لذا نمی‌توان دین را بر اساس مطالبات روز دست‌کاری کرد. البته این بدین معنا نیست که دین حرفی برای گفتن ندارد؛ بلکه مراد، این است که دست‌کاری دین بر اساس خواسته‌های شخصی قابل‌قبول نیست.

هر یک از احکامی که برای زنان و مردان تشریع شده است، حکمت خاص خودش را دارد. به‌عنوان نمونه، تمکین زوجه برای است که مرد ممکن است به فسادآلوده بشود و با شرایط خاص خودش اگر نشوز انجام نشود امنیت مرد در زمینه فساد در خطر است. یا اینکه خروج از منزل باید با اذن زوج باشد، بدین جهت است که این مسئله، جنبه امنیتی دارد؛ زیرا زوجه معمولاً آسیب‌پذیر است والا در اصل منعی ندارد؛ بلکه حتی سخت‌گیری بر زوجه، ممکن است موجب ازهم‌پاشیدگی و یا سردشدن مهر و محبت میان آنها شود.

فقه معاصر: آیا خشونت علیه همسر، صرفاً به خشونت زوج علیه زوجه منحصر است یا آنکه شامل خشونت زوجه علیه زوج هم می‌شود؟

فقیهی: هم اینکه زوج علیه زوجه خشونت انجام بدهد ممنوع است و هم اینکه طرف مقابل یعنی زوجه علیه زوج خشونت انجام دهد ممنوع است. امام علی^(ع) فرمایش دارند که می‌فرمایند: «خِیارُ خِصَالِ النِّسَاءِ شِرَارُ خِصَالِ الرِّجَالِ: الزَّهْوُ، وَالْجُبْنُ، وَالْبُخْلُ؛ فَإِذَا کانَتِ الْمَرْأَةُ مَزْهُوَّةً لَمْ تُمَکنْ مِنْ نَفْسِهَا، وَإِذَا کانَتْ بَخِیلَةً حَفِظَتْ مَالَهَا وَمَالَ بَعْلِهَا، وَإِذَا کانَتْ جَبَانَةً فَرِقَتْ مِنْ کلِّ شَیء یعْرِضُ لَهَا». این فرمایش بیانگر این است که رابطه میان زن و شوهر، باید بر اساس محبت و مهر باشد و این دو مکمل هم باشند؛ اگر مرد بخشنده است، زن از اموال خانواده محافظت کند؛ اگر مرد شجاع است زن محافظه‌کار باشد. یا ایشان در جای دیگری می‌فرمایند: «هیچ عملی از زن پذیرفته نمی‌شود مگر اینکه رضایت شوهرش را جلب کند وگرنه حتی نمازش هم قبول نیست».