۱۰۰ آیه از کتاب مقدس، دررابطه‌با منابع طبیعی است

اشاره: فقه منابع طبیعی اگرچه چند سالی است که در فقه شیعه بروز و ظهور پیدا کرده و البته تراث روایی پیرامون آن به ۱۴۰۰ سال پیش باز می‌گردد، اما آیا این تنها دین اسلام است که نسبت به منابع طبیعی، حساس بوده و احکام و توصیه‌هایی را پیرامون شیوه استفاده از منابع طبیعی قرار داده است؟ آیا دیگر ادیان ابراهیمی، توجه خاصی به این موضوع نداشته‌اند؟ جایگاه فقه منابع طبیعی در ادیان مسیحیت و یهودیت چگونه است؟ این پرسش را با حجت‌الاسلام‌والمسلمین دکتر حمیدرضا شریعتمداری، عضو هیئت‌علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در میان گذاشتیم. به گفته وی همه ادیان نسبت به منابع طبیعی حساس بوده‌اند به‌طوری که بیش از ۱۰۰ آیه از کتاب مقدس، پیرامون منابع طبیعی است. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با رئیس دانشکده فلسفه دانشگاه ادیان، از نگاه شما می‌گذرد:

فقه معاصر: آیا حمایت از منابع طبیعی در فقه و حقوق ادیان، مطرح است؟ نظرات ادیان مختلف پیرامون آن چیست؟

شریعتمداری: طبیعت جایگاه ویژه‌ای در ادیان مختلف شرقی و غربی دارد. ادیان شرقی ناظر به ادیان هند و چاپان و یا به تعبیر دیگر ادیان ابراهیمی و غیر ابراهیمی، همه توجه ویژه‌ای به طبیعت و منابع طبیعی دارند. به‌عنوان‌مثال، در آئین بودا ضرب‌المثلی وجود دارد مبنی بر اینکه انسان باید مثل زنبورعسل بشد که بدون آسیب‌زدن به شکوفه‌ها، عسل تولید می‌کند. در دین مسیحیت نیز ۱۰۰ آیه از کتاب مقدس دررابطه‌با منابع طبیعی است و در آنها توصیه به عدم آلودگی یا تخریب محیط‌زیست شده است. در آئین یهودیت نیز این‌چنین است. توجه ویژه به طبیعت و توصیه به عدم زیاده‌روی در استفاده از آن، هم در دیدگاه طبیعت‌گراها یافت می‌شود و هم در دیدگاه آخرت‌گراها.

در ادیان، مجموعه‌ای از حلال‌ها و حرام‌ها وجود دارد که بسیاری از آنها، بیانگر محدودیت انسان‌ها در استفاده از طبیعت هستند. این محرمات و محللات، روابط انسان با طبیعت را کنترل و محدود می‌کنند. همچنین در ادیان، نظام‌های فقهی وجود دارد که بخشی از آنها، ناظر به رابطه انسان با خداست و بخشی دیگر، پیرامون رابطه انسان با طبیعت است. این امر نشان‌دهنده این است که ادیان دست انسان را باز نگذاشته‌اند تا هر کاری که می‌خواهد با طبیعت انجام دهد. برخلاف رویکرد انسان‌محوری که در دنیای امروز موردتوجه است، دیدگاه ادیان بر محدودیت در بهره‌برداری از طبیعت است. اینکه در اسلام آمده است که همه چیز برای انسان خلق شده است نیز به معنای جواز زیاده‌روی در استفاده از طبیعت و اضرار به آن نیست؛ بلکه انسان باید به‌نحوی از طبیعت بهره‌برداری کند که نسل بعدی هم بتواند از آن به‌صورت بهینه‌ای استفاده کند.

فقه معاصر: حفظ منابع طبیعی از چه زمانی در فقه و حقوق ادیان مطرح بوده است و سیر نظرات ادیان پیرامون آن چگونه بوده است؟

شریعتمداری: اهتمام به طبیعت، بخش جدایی‌ناپذیر از ادیان بوده است و تقریباً هم‌زاد با ادیان بوده است. ما هیچ دینی نداریم که فقه و حقوق نداشته باشد، البته تعداد احکام فقهی و قوانین حقوقی در ادیان متفاوت است، لکن در اصل وجود فقه و حقوق، ادیان با هم تفاوت ندارند. در همه فقه و حقوق ادیان نیز قوانین و گزاره‌هایی برای سامان‌دهی روابط میان انسان و طبیعت جعل شده است. شاید بتوان گفت دین یهود که قدیمی‌ترین دین است، بایدونبایدهای فراوانی پیرامون شیوه تعامل انسان با طبیعت دارد که البته بسیار هم سخت‌گیرانه‌تر از سایر ادیان است.

فقه معاصر: احکام فقهی و حقوقی مهمی که به‌منظور حفظ و حراست از منابع طبیعی در فقه و حقوق ادیان مطرح شده‌اند کدام‌اند؟

شریعتمداری: در متون اسلامی، در کنار گزاره‌هایی مبنی بر اینکه همه چیز برای انسان خلق شده است و انسان خلیفۀ خدا بر روی زمین است، نظیر «وَإِذْ قَالَ رَبُّک لِلْمَلَائِکةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً قَالُوا أَتَجْعَلُ فِیهَا مَنْ یفْسِدُ فِیهَا وَیسْفِک الدِّمَاءَ وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِک وَنُقَدِّسُ لَک قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ» و هیچ موجودی توانایی‌های انسان را ندارد: «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَی الْمَلَائِکةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِی بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ کنْتُمْ صَادِقِینَ * قَالُوا سُبْحَانَک لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّک أَنْتَ الْعَلِیمُ الْحَکیمُ»، بر این نکته تأکید شده است که انسان هر طوری که خواست نمی‌تواند با طبیعت رفتار کند. تعبیر «امانت‌داری الهی» که در وصف انسان آمده است که نیز شاهد بر این مطلب است که چون جهان، امانتی در دست انسان است وی نمی‌تواند هر گونه که خواست با آن رفتار کند؛ بلکه باید در حفظ آن، اهتمام داشته باشد و رفتاری که مستلزم ضرر و اسراف باشد را انجام ندهد. در این میان، مسئله عدالت بین‌نسلی نیز بسیار مهم است و لذا انسان حتی در صورت عدم اضرار و اسراف نیز باز نباید به‌گونه‌ای از منابع طبیعی بهره‌برداری کند که برای نسل‌های آینده، چیز زیادی باقی نماند.

نکته دیگر اینکه ما موظفیم آیات و نشانه‌های خداوند را حفظ کنیم؛ لذا نباید با این بهانه که مخلوق برتر هستیم و همه جهان برای ما آفریده شده است، به‌نحوی از طبیعت بهره‌برداری کنیم که به آن آسیبی رسد. در آیه شریفه «اللَّهُ الَّذِی سَخَّرَ لَکمُ الْبَحْرَ لِتَجْرِی الْفُلْک فِیهِ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّکمْ تَشْکرُونَ»، بر این نکته تصریح می‌شود که باید قدردان و شکرگزار طبیعت بود و از آن به‌صورت بهینه و بدون آسیب به آن، بهره برد. حتی می‌توان گفت نه‌تنها بی‌مهری به طبیعت از دیدگاه اسلام، مردود است؛ بلکه قابل مؤاخذه در درگاه الهی هم خواهد بود.

فقه معاصر: آیا مسئله مالکیت بین‌نسلی منابع طبیعی، در فقه و حقوق ادیان مطرح است؟ نظر ادیان مختلف پیرامون آن چیست؟

شریعتمداری: دراین‌رابطه، باب و سرفصل خاصی در فقه ادیان وجود ندارد. در اسلام، اهل‌سنت روایتی را از پیامبر اکرم^(ص) نقل کرده‌اند با این مضمون که هر کس می‌تواند نهالی بکارد تا آیندگان از آن بهره ببرند باید انجام دهد:

«إن قامت الساعة و فی ید أحدکم فسیلة فإن استطاع أن لا یقوم حتی یغرسها فلیغرسها». این حدیث در صحیح بخاری و مسند احمد بن حنبل ذکر شده است. سیره امیرالمؤمنین ^{(علیه السلام)} نیز بر این بود که زمین را احیا می‌کرد و آنها را به دیگران اهدا می‌کرد و تلاش زیادی برای درخت‌کاری می‌نمود. همچنین در منابع دینی از این امر نکوهش شده است که کسی کاری کند که چیزی از او برای آیندگان باقی نماند. تلاش برای حفظ امانت الهی به این معناست که آن را برای نسل‌های بعدی نگه داریم و به آنها برسانیم.