اشاره: محمد مجتهد شبستری، یکی از روشنفکران مهم سالهای اخیر کشور به شمار میآید. گذر او از دانش فقه و برخی منابع این دانش، مرزبندی روشنی را میان وی با نواندیشان دینی که تلاش دارند در چهارچوب شریعت، به گزارههای جدیدی در علوم اسلامی برسند، ایجاد میکند. یکی از مهمترین کتابهای وی، «نقد بنیادهای فقه و کلام» است که در سال ۱۳۹۶ در ۶۸۹ صفحه منتشر شد. این کتاب که حاصل سخنرانیها، مقالات و گفتگوهای متعدد نویسنده است، در حقیقت بیانگر نگاه وی به مجموعه علوم اسلامی است. وی در این کتاب، نقش فقه در علوم اسلامی و اداره زندگی بشر را نقشی حداقلی میانگارد. به همین مناسبت، گزارشی کوتاه از این کتاب، از نگاه شما میگذرد:
مقدمه
کتاب نقد بنیادهای فقه و کلام نوشتة محمد مجتهد شبستری مجموعهای از سخنرانیها، مقالات و گفتگوهای نویسنده است که به نقد اصول فقه و کلام اسلامی میپردازد. شبستری که از روشنفکران دینی محسوب میشود، در این اثر تلاش دارد روشهای سنتی در فقه و الهیات اسلامی را به چالش بکشد و با رویکردی هرمنوتیکی و مدرن آنها را بازخوانی کند.
موضوعات اصلی کتاب از این قرارند:
- بازتعریف مفاهیم دینی مانند خدا، عدالت، حقوق بشر، و دینداری؛
- بررسی تناقضهای فقه سنتی با مقتضیات زمان و پیشنهاد اصلاحات؛
- تحلیل تحولات تاریخی دین و پیامدهای آن در جوامع مدرن؛
- نقد کاربردهای سیاسی و ابزاری از دین در حکومتهای اسلامی؛
- معرفی هرمنوتیک جدید بهعنوان روشی نو برای فهم متون دینی.
این کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده است:
- سخنرانیها: شامل دیدگاههای نویسنده در قالب سخنرانیهایی پیرامون دین، الهیات، عدالت، حقوق بشر و دیگر موضوعات.
- مقالات: شامل تحلیلهای عمیق درباره موضوعاتی مانند سنگسار، قصاص، حقوق بشر، هرمنوتیک دینی و اصلاحات فقهی.
- گفتگوها: شامل مصاحبههایی که نویسنده در آنها به پاسخگویی به نقدها و ارائة تفسیرهای جدید از دین و فقه اسلامی پرداخته است.
در ادامه، هر یک از این بخشها را به طور مفصل بررسی میکنیم.
بخش اول: سخنرانیها
این بخش شامل چندین سخنرانی مهم از شبستری است که در محافل علمی و دینی ایراد شده است. موضوعات کلیدی این سخنرانیها شامل نام خدا، معنای عدالت در قرآن، تحولات دین، حقوق بشر و زبان دین است. در ادامه برخی از مهمترین مباحث این بخش را بررسی میکنیم:
۱. نام خدا و یاد خدا
شبستری در این سخنرانی تلاش میکند نشان دهد که مفهوم «خدا» در طول تاریخ به دلایل اجتماعی، سیاسی و فلسفی دچار تغییر و دگردیسی شده است. او معتقد است که دین سنتی بهجای پرورش معنویت، تصویری ابزاری و حتی بیمارگونه از خدا ارائه داده است. او این موضوع را از چند منظر بررسی میکند:
تصورات متفاوت از خدا: خدا در ذهن افراد گوناگون، ممکن است به شکلهای مختلفی ظاهر شود: «خدای قهار»، «خدای مهربان»، «خدای قانونگذار»، «خدای پاداشدهنده و مجازاتکننده».
استفادة ابزاری از خدا: شبستری تأکید دارد که در تاریخ ادیان، نام خدا گاهی ابزاری برای توجیه قدرت و سرکوب بوده است.
رویکرد هرمنوتیکی به خدا: او پیشنهاد میکند که باید خدا را نه بهعنوان یک مفهوم ثابت بلکه بهعنوان یک تجربة معنوی متغیر درک کنیم.
۲. معنای عدالت در قرآن
در این سخنرانی، شبستری بررسی میکند که عدالت در قرآن چه مفهومی دارد و چگونه میتوان آن را در دنیای امروز بازتفسیر کرد. او نشان میدهد که:
عدالت در قرآن بیشتر یک مفهوم اخلاقی و الهی است تا یک سیستم حقوقی مشخص؛
برداشتهای سنتی از عدالت در فقه اسلامی گاهی ناقص یا نادرست بوده و نیازمند اصلاح است؛
تطبیق عدالت قرآنی با مفاهیم مدرن مانند دموکراسی، برابری و حقوق بشر، از نظر نویسنده ضروری است.
۳. تحولات تاریخی دین تا عصر حاضر
این بخش بر چگونگی تغییر مفهوم دین در طول تاریخ تمرکز دارد. شبستری میگوید:
دین از یک تجربة معنوی فردی به یک سیستم سازمانیافتة اجتماعی و حقوقی تبدیل شده است؛
در طول تاریخ، متولیان دینی (فقیهان، متکلمان و حکام مذهبی) نقش زیادی در شکلدادن به دین داشتهاند؛
مدرنیته، سکولاریسم و علم جدید باعث تغییرات بنیادین در فهم دین شدهاند.
۴. حقوق بشر و حقوق خدا
یکی از چالشهای اصلی در جوامع اسلامی، رابطة بین حقوق بشر و شریعت اسلامی است. شبستری معتقد است:
حقوق بشر بر اساس فردیت و آزادی است، اما برخی تفاسیر سنتی از شریعت آن را محدود میکنند؛
باید رویکردهای فقهی جدیدی برای همساز کردن حقوق بشر با اسلام پیدا کرد.
بخش دوم: مقالات
این بخش از کتاب، شامل مقالات تحلیلی و انتقادی دربارة موضوعات مختلفی مانند حقوق بشر، عدالت، مجازاتهای اسلامی، هرمنوتیک، فقه و دین در دنیای معاصر است. محمد مجتهد شبستری در این مقالات تلاش میکند برداشتهای سنتی از مفاهیم دینی و فقهی را نقد کند و از منظر یک نگاه مدرن، راهحلهایی برای بازنگری در این مفاهیم ارائه دهد.
در ادامه برخی از مهمترین مقالات این بخش را بهتفصیل بررسی خواهیم کرد:
۱. سنگسار انسان به نام خدا؟!
در این مقاله، شبستری مسئلة سنگسار بهعنوان یک مجازات شرعی را مورد بررسی قرار میدهد و این پرسش را مطرح میکند که آیا این مجازات در قرآن و سنت پیامبر واقعاً تأیید شده است؟
او چندین استدلال مهم در رد مشروعیت سنگسار ارائه میکند:
نبود مستندات قرآنی: در قرآن هیچ اشارهای به مجازات سنگسار وجود ندارد. شبستری تأکید دارد که این مجازات از سنتهای فقهی متأخر و نه از متن اصلی قرآن نشئت گرفته است.
ریشههای تاریخی و فرهنگی سنگسار: او نشان میدهد که سنگسار یک مجازات پیشااسلامی بوده که در جوامع یهودی و مسیحی نیز اجرا میشده است.
تناقض با روح عدالت اسلامی: مجازاتی مانند سنگسار با اصول عدالت و رحمت که از ویژگیهای اساسی دین اسلام هستند، در تضاد است.
شبستری پیشنهاد میکند که احکام کیفری اسلام باید در پرتو شرایط زمان و مکان بازنگری شوند و تأکید میکند که اجبار بر اجرای چنین احکامی بدون درنظرگرفتن مقتضیات جامعة مدرن، میتواند به بیعدالتی و خشونت منجر شود.
۲. پاسداشت عدالت یا حفظ حق انتقام؟
در این مقاله، شبستری به بررسی قصاص در فقه اسلامی پرداخته و این پرسش را مطرح میکند که آیا قصاص صرفاً یک اقدام برای اجرای عدالت است یا نوعی از انتقامجویی؟
او با استفاده از تحلیلهای تاریخی و فلسفی، نشان میدهد که:
- قصاص در شرایط اجتماعی قبایل عرب قبل از اسلام، بیشتر برای جلوگیری از جنگهای خونین میان قبایل وضع شده بود و هدف آن مهار خشونت، نه اجرای عدالت فردی، بوده است.
- در دنیای مدرن، اجرای قصاص به همان شکل سنتی میتواند به بیعدالتی و افزایش خشونت منجر شود؛ زیرا نظامهای حقوقی امروزی بر پایة اصلاح مجرمان و نه مجازات صرف بنا شدهاند.
- قصاص با برخی اصول حقوق بشر، مانند اصل کرامت انسانی و اصل بازپروری مجرمان، در تعارض است.
شبستری پیشنهاد میکند که اسلام را نباید تنها در چارچوب قوانین جزایی قرون گذشته محدود کرد و باید بهجای تأکید بر مجازاتهای خشن، به دنبال ایجاد نظامهای حقوقی عادلانهتر بود.
۳. چرخش هرمنوتیکی در الهیات مدرن
یکی از مهمترین مباحثی که شبستری در مقالات خود مطرح میکند، لزوم استفاده از هرمنوتیک در فهم متون دینی است. در این مقاله، او توضیح میدهد که:
هرمنوتیک چیست؟: هرمنوتیک علمی است که به روشهای تفسیر متون دینی و فلسفی میپردازد و امروزه در حوزة الهیات بسیار مورداستفاده قرار گرفته است.
ضرورت استفاده از هرمنوتیک در اسلام: شبستری نشان میدهد که تفاسیر سنتی از دین معمولاً وابسته به شرایط تاریخی خاصی بودهاند و برای درک بهتر پیام دین در دنیای معاصر، باید از روشهای جدید تفسیری استفاده کرد.
چگونه هرمنوتیک میتواند درک ما از دین را تغییر دهد؟: با استفاده از روشهای هرمنوتیکی، میتوان:
- متون دینی را در زمینة اجتماعی و تاریخی آنها بررسی کرد؛
- برداشتهای انعطافپذیرتر و مدرنتری از مفاهیم اسلامی ارائه داد؛
- فقه را از چارچوبهای سنتی محدود رها کرده و آن را متناسب با نیازهای جوامع امروزی بازتعریف کرد.
۴. داعش و فقه اسلامی
در این مقاله، شبستری به تحلیل ریشههای فقهی و کلامی گروههای افراطی مانند داعش میپردازد و توضیح میدهد که چگونه:
- برداشتهای نادرست از اسلام، مشروعیت ایدئولوژیک برای خشونت ایجاد کردهاند؛
- فقه سنتی نیاز به بازنگری دارد تا امکان سوءاستفادههای افراطگرایانه از آن کاهش یابد؛
- اسلام دین صلح است و باید تفاسیر انسانیتر از آن ارائه شود.
بخش سوم: گفتگوها
این بخش شامل گفتگوهای علمی و مصاحبههای محمد مجتهد شبستری درباره موضوعات متنوعی است که در کتاب نقد بنیادهای فقه و کلام مطرح شدهاند. در این گفتگوها، شبستری به پرسشهای مهمی دربارة فقه، کلام، تفسیر دینی، عدالت، حقوق بشر، آزادی و نقش دین در جامعه پاسخ میدهد.
این بخش از کتاب شامل چندین گفتگوی مهم است که در ادامه هر یک را به تفصیل بررسی میکنیم.
۱. هرمنوتیک و تفسیر دینی از جهان
در این گفتگو، شبستری هرمنوتیک را بهعنوان روشی برای تفسیر متون دینی معرفی کرده و بر اهمیت آن در بازخوانی دین تأکید میکند. او معتقد است که:
- روشهای سنتی تفسیر قرآن و حدیث دیگر پاسخگوی نیازهای جوامع مدرن نیستند؛
- قرآن و متون دینی باید باتوجهبه شرایط تاریخی و اجتماعی زمان نزول بررسی شوند؛
- تفسیر دین نباید محدود به دیدگاههای فقها و مفسران سنتی باشد، بلکه باید متخصصان علومانسانی، جامعهشناسان و فلاسفه نیز در این زمینه مشارکت داشته باشند.
او به این نکته اشاره میکند که هرمنوتیک میتواند درک ما از دین را دگرگون کند و امکان قرائتهای جدیدی از اسلام را فراهم کند.
۲. مسئله عدالت و علم فقه
در این گفتگو، شبستری به بررسی رابطة میان عدالت و فقه اسلامی پرداخته و این پرسش را مطرح میکند که آیا فقه سنتی میتواند بهعنوان مبنایی برای تحقق عدالت در جوامع مدرن عمل کند؟
او چند نکتة کلیدی را مطرح میکند:
- عدالت در فقه سنتی، بیشتر به معنای رعایت احکام شرعی بوده است تا رعایت حقوق فردی و اجتماعی؛
- در بسیاری از موارد، احکام فقهی با عدالت به معنای مدرن آن (حقوق بشر، آزادی، برابری) در تعارض هستند؛
- فقه باید بهجای تمرکز بر احکام جزایی و کیفری، به سمت تأمین عدالت اجتماعی حرکت کند.
شبستری پیشنهاد میکند که بهجای اجرای احکام فقهی سنتی به شیوة قدیمی، باید راههایی برای انطباق فقه با ارزشهای مدرن جستجو شود.
۳. تفسیر حقوقی قانون اساسی و نجات کشور
یکی از موضوعات مهم در کشورهای اسلامی، چگونگی تفسیر قوانین بر اساس شریعت و اصول دموکراتیک است. در این گفتگو، شبستری بررسی میکند که چگونه میتوان میان دین و حکومت، تعادل برقرار کرد.
نکات کلیدی این گفتگو، عبارتاند از:
- قانون اساسی نباید فقط بر اساس برداشتهای سنتی از شریعت نوشته شود، بلکه باید به اصول دموکراسی، حقوق بشر و آزادیهای فردی نیز توجه کند؛
- اسلام میتواند الهامبخش قانونگذاری باشد، اما نباید جایگزین عقلانیت و اصول حقوقی مدرن شود؛
- تفسیر متون قانونی باید بهگونهای باشد که حقوق شهروندان در آن رعایت شود، نه اینکه باعث تبعیض و محدودیت شود.
شبستری تأکید میکند که تنها از طریق تفسیر حقوقی و عقلانی از قوانین اسلامی، میتوان یک جامعة عادلانه و دموکراتیک ایجاد کرد.
۴. چرخش هرمنوتیکی در الهیات مدرن
در این گفتگو، شبستری چرخشهای فکری در الهیات مدرن را بررسی میکند و توضیح میدهد که چگونه متفکران دینی، از تفاسیر سنتی عبور کرده و بهسوی روشهای جدیدتر رفتهاند.
او سه دورة مهم در الهیات اسلامی را معرفی میکند:
- دورة کلاسیک: که در آن متون دینی بهصورت تحتاللفظی تفسیر میشدند.
- دورة فلسفی و کلامی: که در آن متفکران اسلامی تلاش کردند بین دین و عقل سازگاری ایجاد کنند.
- دورة هرمنوتیکی: که در آن روشهای تفسیری مدرن و علومانسانی به کمک فهم متون دینی آمدهاند.
شبستری نتیجه میگیرد که برای حفظ دین در دنیای مدرن، باید از روشهای هرمنوتیکی استفاده کرد و از برداشتهای سختگیرانة فقهی فاصله گرفت.
۵. نقش دین در دنیای مدرن
در این گفتگو، شبستری به چالشهای دین در عصر مدرن پرداخته و این پرسش را مطرح میکند که آیا دین هنوز میتواند نقش مهمی در زندگی انسانها ایفا کند؟
نکات کلیدی این گفتگو:
دین در دنیای مدرن باید بیشتر بر معنویت و اخلاق تأکید کند تا بر احکام جزایی و فقهی.
باید نقش دین را از حکومت جدا کرد، تا آزادیهای فردی تضمین شوند.
دین میتواند الهامبخش ارزشهای انسانی باشد، اما نباید ابزاری برای سرکوب و کنترل اجتماعی باشد.
شبستری پیشنهاد میکند که رویکردهای معنوی و انسانی به دین، میتوانند جایگزین برداشتهای سنتی و سختگیرانه شوند.
نتایج کتاب
کتاب نقد بنیادهای فقه و کلام یکی از مهمترین آثار محمد مجتهد شبستری است که در آن چالشهای فقه، کلام و تفسیر دینی را از دیدگاه مدرن بررسی میکند.
نتایج اصلی این کتاب به شرح زیر هستند:
- ضرورت بازنگری در فقه و کلام اسلامی:
فقه و کلام سنتی دیگر پاسخگوی نیازهای دنیای امروز نیستند و باید بهجای احکام جزایی سختگیرانه، به مفاهیمی مانند عدالت اجتماعی و حقوق بشر توجه کرد.
- اهمیت هرمنوتیک در تفسیر دین:
روشهای سنتی تفسیر دیگر کارایی ندارند و باید از علومانسانی و فلسفه برای درک بهتر متون دینی استفاده کرد.
- جایگاه دین در دنیای مدرن:
دین نباید ابزاری برای حکومت و سیاست باشد و باید بهجای تأکید بر احکام فقهی، بر ارزشهای اخلاقی و معنوی دین تأکید کرد.
- لزوم اصلاح قوانین در کشورهای اسلامی:
قانونگذاری نباید فقط بر اساس تفاسیر سنتی از دین باشد و باید میان شریعت و اصول دموکراتیک تعادل برقرار شود.
