اشاره: هر اندازه که استفاده از سلولهای بنیادی و شبیهسازی افزایش پیدا میکند، پرسشهای فقهی و حقوقی فراروی آن نیز بیشتر میشود؛ اینکه حکم شبیهسازی چیست؟ عضو شبیهسازی شده، به لحاظ محرمیت و سایر احکام فقهی، چگونه خواهد بود؟ اگر انسانی شبیهسازی شود، به لحاظ محرمیت، ارث، دیه و ازدواج، چه احکامی را خواهد داشت؟ و… این پرسشها را با دکتر عابدین مؤمنی، عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران در میان گذاشتیم. او معتقد است نباید به جنگ علم رفت و باید به شبیهسازی، با دیده مثبت نگریست. از دید وی، شبیهسازی حیوانات هیچ مشکلی ندارد؛ اما در مورد انسان، بهخاطر چالشهای اجتماعی و اخلاقی ای که ممکن است به وجود آید، بهتر است این کار انجام نشود. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر، با این استاد و پژوهشگر دانشگاه، در پی میآید:
فقه معاصر: مراد از شبیهسازی انسان، بهصورت دقیق چیست؟ آیا ایجاد یک انسان بدون تلقیح تخمک و اسپرم ممکن است؟
مؤمنی: خلقت انسان بدون تخمک یا بدون اسپرم ظاهراً تا این زمان ممکن نیست. آنچه در حقیقت مطرح است این است که اسپرمی که انسان از آن متولد میشود، منحصر در منی نیست؛ بلکه این سلولها در اعضای بدن انسان به نحو پراکنده وجود دارد و میشود یک سلولی را از دست یا پا یا یک جایی از بدن به دست بیاورند و آن را با تخمک تلقیح داده و از آن، انسان به وجود آورند. این روش، اختصاص به انسان نداشته و در مورد سایر حیوانات نیز قابلانجام است.
آن وقت این جانداری که آفریده میشود ممکن است بر اساس خصوصیات ژنتیکی که وجود دارد، شبیهسازی بشود. شبیهسازی یعنی ایجاد یک انسان با خصوصیات ژنتیکی یک انسان دیگر، بهگونهای که تمام ظواهرشان، یکسان باشد.
فقه معاصر: حکم شبیهسازی انسان از طریق سلولهای بنیادی چیست؟ آیا میتوان از طریق عناوینی همچون «تغییر خلقﷲ»، «اختلاط میاه» و مانند آن، آن را حرام دانست؟
مؤمنی: شبیهسازی در حوزه حیوانات، اشکالی ندارد، مثل گاو شبیهسازی شده، گوسفندی شبیهسازی شده، اسب شبیهسازی شده، شتر شبیهسازی شده. نکتهای که در مورد تغییر خلقﷲ گفته میشود هم در اینجا مطرح نیست؛ زیرا تغییری رخ نداده است؛ بلکه علم، استعدادها و توانمندیهایی که خداوند متعال در آفرینش قرار داده را کشف کرده و به کار گرفته است.
اما در مورد شبیهسازی انسان، ممکن است یک سری مسائل حقوقی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی به دنبال داشته باشد. بهخاطر این چالشهای اجتماعی که ممکن است نظم جامعه را نیز با اختلال مواجه کند، میتوان توصیه کرد که شبیهسازی انسان صورت نگیرد.
ازطرفی، مسئله اختلاط میاه نیز به وجود نمیآید. اختلاط میاه در جایی بود که چند مرد با یک زن همبستر می شدن و معلوم نمیشد که بچه متعلق به کدام یک از آنهاست. اما در مورد شبیهسازی، کاملاً معلوم است که این تلقیح با کدام سلول صورت گرفته است؛ لذا اختلاط میاه انجام نمیشود.
حاصل اینکه شبیهسازی در مورد حیوانات هیچ محذوری را به دنبال ندارد. اما در مورد انسانها، بهخاطر چالشهای اجتماعی که به وجود میآید، بهتر است انجام نشود.
فقه معاصر: آیا ایجاد عضوی از بدن انسان مانند دست یا چشم، از طریق شبیهسازی جایز است؟ در این صورت، آیا عضو جدید، به لحاظ محرمیت، مالکیت و… همان احکام عضو پیشین را داراست؟
مؤمنی: اگر بتوانیم با پیوند اعضا، توانمندیهای انسان را ارتقا دهیم، نهتنها حرام نیست؛ بلکه خیلی هم خوب است. حتی اگر بتوانیم در مورد انسانهای سالم نیز مثلاً دو چشم دیگر به آنها اضافه کنیم تا پشت سرشان را هم ببینند، خیلی هم خوب است و توانمندی انسان افزایش پیدا میکند. البته اگر شبیهسازی، موجب اخلال در زندگی انسان بود، بهطوری که انجام کارهای روزمره او را با دشواری مواجه سازد جایز نیست. مثلاً اگر با شبیهسازی، یکدست به بدن انسان اضافه شود و انسان با سه دست، نتواند کارهایش را بهآسانی انجام دهد، این امر جایز نیست.
به لحاظ احکام شرعی نیز چون عضو جدید، جزئی از بدن انسان میشود، به نظر میرسد احکام عضو حقیقی بدن انسان را خواهد داشت.
فقه معاصر: آیا در حکم شبیهسازی اعضای بدن، عناوینی همچون اسلام، جنسیت و مذهب صاحب سلول و گیرنده آن، دخالت دارد؟
مؤمنی: خیر، این امور در زمره امور نفسالامری هستند و مذهب و جنسیت در آن دخالت ندارند.
فقه معاصر: احکام فقهی انسان شبیهسازی شده، به لحاظ محرمیت، ارث، دیه، ازدواج و… چیست؟
مؤمنی: ملاک این احکام، پیوند خونی است. بر اساس پیوند خونی همانطور که محرمیت به وجود میآید، در شبیهسازی نیز لااقل، احتیاط در حصول محرمیت با فرد و عدم ازدواج با او است. بنابراین، انسان شبیهسازی شده، با فرد صاحب سلول محرم است و فرزند او محسوب میشود و همان احکام فرزندی، از قبیل محرمیت، ارث و مانند آن، در او جاری میشود.
فقه معاصر: اگر استفاده از سلولهای بنیادین منجر به جوانسازی دائمی و نامیرایی انسانها شود، حکم آن چیست؟
مؤمنی: اینکه چنین کاری، شدنی است یا نه را نمیدانم؛ اما به لحاظ فقهی، این امر، هیچ محذوری ندارد و جایز است.
