به گزارش پایگاه اطلاعرسانی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، نشست هشتادودوم «یکشنبههای روش» به تبیین مبانی فقهی و روششناسی اجتهاد رهبر معظم انقلاب، آیتﷲ سید مجتبی خامنهای، اختصاص یافت. این نشست که ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ با هدف شناخت نظاممند مبانی ایشان برگزار شد، بر اهمیت بررسی آثار موجود و درسگفتارهای معظمله تأکید گردید.
در ابتدا دبیر علمی نشست، حجتالاسلام و المسلمین محمدکاظم حقانیفضل، با آرزوی پیروزی رزمندگان اسلام بر دشمن آمریکایی_صهیونیستی به روان پاک رهبر شهید انقلاب اسلامی و شهیدان جبهه مقاومت سلام فرستاد و طلب رضوان و مقامات عالی نمود.
مدیر دانشنامه فقه معاصر ضمن اشاره به اهمیت راهبردی شناخت مبانی رهبر معظم انقلاب، اظهار داشت: «با توجه به جایگاه ایشان در تعیین راهبردهای کلان جمهوری اسلامی ایران و تأثیرگذاری عمیق اندیشههای فقهی رهبران انقلاب بر فضای علمی حوزههای علمیه، بررسی روششناسی اجتهاد ایشان ضرورتی اجتنابناپذیر برای پژوهشگران است».
دبیر علمی نشست افزود: «با عنایت به اینکه بخش عمدهای از آثار علمی ایشان در آینده منتشر خواهد شد، بررسی متون محدود موجود و تحلیل درسگفتارهای ایشان، راه را برای شناخت نظاممند مبانی فقهی و نسبتسنجی آن با میراث فقهی تشیع هموار میسازد».
در ادامه حجتالاسلام و المسلمین مهدی گرامیپور، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم و عضو هیئت علمی دانشگاه قم، به ارائه مطالب خود پرداخت. بر اساس اظهارات وی منابع اصلی مورد استفاده شامل حدود شش الی هفت سال از دروس اصول فقه مقام معظم رهبری بودهاست. علاوه بر این، دو مبحث فقهی طهارت و نجاست و دیگری بحث استطاعت در این پژوهش مد نظر قرار گرفتهاند که توسط حضرت استاد (اشاره به مقام معظم رهبری) مطرح گردیده است.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم فرایند اجتهاد در اندیشه آیتﷲ سید مجتبی حسینی خامنهای «دامت برکاته» را در ده گام اصلی تشریح کرد: مواجهه با مسئله، مسئلهشناسی، دلیلیابی، قرینهیابی، اعتبارسنجی ادله، استظهار از ادله، جمع دلالی و حل تعارض، سنجش مرجحات، رجوع به اصل عملی و صدور رأی مختار.
حجتالاسلام گرامیپور با اشاره به شباهت سبک اجتهادی معظمله با استاد خویش، آیتﷲ خامنهای(ره)، به تحلیل دو بحث فقهی «طهارت و نجاست خمر» و «استطاعت» پرداخت. در بحث خمر، مراحل تحریر دقیق مسئله، منبعیابی، اعتبارسنجی، مفهومشناسی، موضوعشناسی، استظهار، حکمشناسی، مدیریت تعارض و ترجیح نظریه مختار طی شد. ساختار این بحث شامل روایات نجاست، روایات طهارت، وجوه جمع بین روایات متعارض و بیان نظر مختار بود.
به گفته وی، اجتهاد در این آثار به معنای تبدیل یک مسئله اجمالی به حکمی منقح و مستدل است که شامل تفکیک محل نزاع، استخراج منابع، پالایش روایات، تحلیل مفاهیم و موضوعات، سنجش دلالتها و مدیریت تعارض میشود تا از طریق موازنه ادله، به رأی مختار دست یافت. این فرایند، صرفاً یافتن حکم نیست، بلکه روشنسازی دقیق مسئله، شناسایی موارد اختلاف، تشخیص ادله معتبر و فهم عمیق متون را در بر میگیرد.
در ادامه نشست، حجتالاسلام گرامیپور به تشریح «روششناسی اعتبارسنجی روایات» در اندیشه فقهی رهبر معظم انقلاب پرداخت و آن را رویکردی «چندلایه»، «ترکیبی» و «رجالی-فهرستی» توصیف کرد که فراتر از تحلیلهای سنتی سندی عمل میکند.
ویژگیهای برجسته نظام اعتبارسنجی:
نظام مرکب و فراتر از وثاقت رجالی: در این مکتب، اعتبار روایت صرفاً به وثاقت تکتک راویان سند محدود نمیشود، بلکه حاصل برآیند مؤلفههای متعددی چون اعتبار شخص راوی، اعتبار خودِ روایت، اعتبار کتاب، شهرت نسخه، تلقی اصحاب، جایگاه روایت در منابع معتبر و قابلیت جبران ضعف سند با قرائن بیرونی است.
تفکیک اعتبار «راوی»، «روایت» و «کتاب»: یکی از نکات کلیدی، تمایز میان وثاقت شخص و اعتبار متن یا کتاب اوست. برای نمونه، در این روش، وصف «صحیح» برای یک کتاب یا روایت، فراتر از وثاقت فردی راوی، بیانگر اطمینان به صدور آن است؛ حتی اگر در مسیر اسناد آن، ضعفهای جزئی وجود داشته باشد.
تلفیق منابع رجالی و فهرستی: اعتبارسنجی در این سبک تنها به کتب رجال متکی نیست؛ بلکه منابع فهرستی نقش مؤثری دارند. بهعنوان مثال، اعتبار روایات یک راوی، علاوه بر وثاقت او، به «صاحب کتاب مشهور بودن» و طریق نقل کتب او توسط محدثان پیشین گره خورده است که نشاندهنده انتقال اعتبار از سطح «شخص» به سطح «میراث مکتوب» است.
نفی نگاه صحیح و یا ضعیف به روایت: در این منظومه فقهی، روایات صرفاً به دو دسته مطلقِ معتبر و غیرمعتبر تقسیم نمیشوند، بلکه از درجات مختلفی از اعتبار برخوردارند. به گفته عضو هیئت علمی دانشگاه قم، ممکن است سندی «فینفسه» معتبر باشد، اما در مقام تعارض با روایات قویتر، اعتبار آن کاهش یافته یا کنار گذاشته شود (طرح روایت).
تکیه بر «پالایش قدما»: این روش به ارزیابیهای حدیثشناسان پیشین، بهعنوان معیاری اطمینانبخش، اعتماد ویژهای دارد. برای نمونه، عدم استثنای یک روایت در کتاب «نوادر الحکمه» توسط ابنولید، به عنوان قرینهای بر اعتبار آن روایت تلقی میشود؛ موضوعی که نشاندهنده اهمیت اعتماد به ارزیابیهای میراث حدیثی قدما در کنار بررسیهای سندی است.
حجتالاسلام گرامیپور تأکید کرد که این رویکرد چندلایه و جامعنگر، اعتبارسنجی را از یک فرایند تکمعیاری به یک نظام دقیق و منعطف ارتقا داده است که نقشی حیاتی در تولید نظریات فقهی در مکتب اجتهادی رهبر معظم انقلاب ایفا میکند.
در ادامه حجتالاسلام و المسلمین گرامیپور به تشریح ابعاد دقیق «استظهار» در استخراج معانی از متون دینی، بهویژه روایات، پرداخت. وی با اشاره به جایگاه بنیادین این مهارت در فرایند اجتهاد، ضمن تجلیل از روششناسی شهید سید محمدباقر صدر، بر قوت و جامعیتِ روشِ استظهاریِ رهبر معظم انقلاب تأکید کرد.
رویکرد استظهاری در منظومه فقهی رهبر معظم انقلاب:
حجتالاسلام گرامیپور با استناد به واکاوی درسگفتارهای معظمله در مباحثی همچون «طهارت و نجاست خمر»، روش استظهار ایشان را نه یک برداشتِ سطحی از ظاهرِ لفظ، بلکه فرایندی «چندمرحلهای، روشمند و عمیق» توصیف کرد. مراحل کلیدی این روش عبارتند از:
- تشخیص دقیق موضوع: گام نخست، تمایز میان «موضوعِ واقعی روایت» و «موضوعِ مسئله فقهی» است. این مرزبندی دقیق، از انطباق نادرست روایات بر مسائل جلوگیری میکند.
- استخراج ظهور ابتدایی: استخراج معنای ظاهری و اولیه روایت به عنوان نقطه عزیمت.
- تحلیل قرائن (لفظی و حالی): در نظر گرفتن شرایط صدور روایت و قرائن زبانی برای دستیابی به معنای مقصود.
- بهرهگیری از مناسبت «حکم و موضوع»: واکاوی رابطه میان حکم و موضوع برای درک بهتر مراد شارع.
- اصلِ «نفی لغویت»: اطمینان از اینکه برای هر جزء از متن روایت، معنای مستقلی لحاظ شده و کلام معصوم(ع) از هرگونه بیهودگی مبرّا است.
- سنجش احتمالات رقیب: طرح و ارزیابی تفاسیر مختلف و سنجش قدرت استدلالی هر یک برای رسیدن به استظهار اقوی.
- جامعنگری (پرهیز از گلچین کردن): برخلاف رویکردهای محدود، رهبر معظم انقلاب بر گردآوری حداکثری روایات باب تأکید دارند. این روش که شباهت ساختاری به مشی شهید صدر در بررسی جامع اخبارِ ابوابِ فقهی (مانند باب غنا و موسیقی) دارد، به استظهاری مستدل و همه جانبه منجر میشود.
تأکید بر تداوم سنت اجتهادی:
حجتالاسلام گرامیپور ضمن یادکردی از روششناسی شهید صدر که با تسلط بر زبان، ذوق ادبی و نگاهِ اجتماعی به سیره اهلبیت (علیهم السلام)، دین را وارد متن زندگی میکرد، یادآور شد که مکتب اجتهادی رهبر معظم انقلاب نیز با بهرهگیری از همین دقتهای علمی، تلاش دارد تا با فهمِ دقیق و نظاممندِ متون، الگوی عملی فقه را برای نیازهای معاصر بازسازی نماید. این رویکرد روشمند، ضامن صیانت از میراث فقهی تشیع در عین پاسخگویی به چالشهای مستحدثه است.
در ادامه حجتالاسلام و المسلمین گرامیپور، ضمن جمعبندی نکات کلیدی روششناسی اجتهادی رهبر معظم انقلاب، بر هفت محور اصلی و نقاط قوت برجسته این رویکرد تأکید کرد. این جمعبندی، تصویر شفافی از دقت نظر، جامعیت و روح نوآوری در فرایند استنباط فقهی معظمله ارائه میدهد.
هفت ستون روششناسی اجتهادی:
- تحریر دقیق محل نزاع: اولین و شاید مهمترین گام در استنباط، تعیین دقیق و شفافِ موضوعِ اختلافنظر است. این رویکرد، که در مباحثی چون «خمر» و «استطاعت» به وضوح دیده میشود، از انحراف بحث و اتلاف وقت جلوگیری میکند.
- استقصای باب و نگاه غیرگزینشی به ادله: برخلاف روشهای گزینشی، رهبر معظم انقلاب بر گردآوری حداکثری و نظاممندِ تمامی ادله مربوط به یک باب فقهی اهتمام میورزند. این جامعنگری، بنیان استواری برای استنباط فراهم میآورد.
- تفکیک منظم بررسی سندی و دلالی: رویکردی مدرسهای و کلاسیک که در آن، ابتدا سند روایات به دقت بررسی شده و سپس به تحلیل دلالت آنها پرداخته میشود. این تفکیک، مانع از خلط مباحث و تضمینکننده اعتبارِ نتایج است.
- ترکیب نوآورانه رجال و فهرست: تلفیقِ میان دانش رجال و فهرستنگاری، ضمن پیچیدهتر کردنِ فرایند، به دقتِ نظرِ بیشتری منجر شده و احتمالِ انطباقِ دقیقترِ ارزیابیها با واقعیت را افزایش میدهد. این روش، هرچند در ظاهر دشوارتر است، اما ما را به حقیقت نزدیکتر میسازد.
- قوت در تحلیل دلالی و استظهار مرکب: تواناییِ درکِ عمیقِ معانی و استخراجِ مفاهیمِ لایهلایه از متون، یکی از درخشانترین جنبههای روششناسی معظمله است.
- بررسی جامع احتمالات رقیب (پرهیز از تکخوانی): در این روش، به جای تقابل با دلایلِ ضعیفِ از پیشساخته (مغالطه پهلوانپنبه)، تمامی احتمالات و تفاسیرِ رقیب به صورت جدی مورد بررسی و سنجش قرار میگیرند.
- مهارت در مهندسی تعارض: تواناییِ کمنظیر در ایجادِ تعامل و جمع میان روایاتی که ظاهراً در تعارض با یکدیگرند، یکی از شاهکارهایِ علمیِ رهبر معظم انقلاب محسوب میشود.
نوآوریهای اصولی و استقلال رأی:
حجتالاسلام گرامیپور در پایان با اشاره به نوآوریهای اصولیِ رهبر معظم انقلاب، بهویژه در زمینه «تعدد حکم»، اشاره کرد و بر استقلال رأی ایشان، همراه با احترام عمیق به میراثِ علمیِ گذشتگان، تأکید ورزید. این رویکرد، که در کتب اصولی معظمله به وضوح مشهود است، نشان از پویایی و بالندگیِ فقهِ شیعه دارد.
گفتنی است، عدم پذیرش نجاست خمر توسط معظمله، نه از روی تسامح، بلکه نتیجه یک «احتیاط منضبط» و برآمده از همین روششناسی دقیق و جامع است.
حجتالاسلام گرامیپور در هشتادودومین نشست «یکشنبههای روش»، با ارائه تصویری جامع و روشمند به بررسی “روششناسی اجتهادی رهبر معظم انقلاب” پرداخت که از ابعاد گوناگون حائز اهمیت است و دریچهای نو به سوی درک عمیقتر مبانی فقهی و علمی رهبر نظام جمهوری اسلامی میگشاید.
این ارائه که از تلفیق منابع رجالی و فهرستی آغاز شد، به نفی نگاه صحیح یا ضعیف به روایت، تکیه بر پالایش قدما، و تشریح ابعاد استظهار پرداخت.
