اشاره: فقه منابع طبیعی، هنوز به عنوان یک باب فقهی و حتی یک سرفصل از یک باب فقهی، به رسمیت شناخته نشده است. شاهد آن اینکه هنوز در تعریف دقیق آن و نسبتش با مفاهیم مشابه نظیر فقه محیطزیست، توافقی در میان فقه پژوهان وجود ندارد. دکتر محمدصادق حمزه ای که دکترای خود را در رشته حقوق خصوصی از دانشگاه قم اخذ کرده است، پایان نامه دکتری خود را با عنوان «قرارداد شکار در پرتو خصوصی سازی محیطزیست» دفاع کرده است. وی در این یادداشت اختصاصی، به بیان چیستی، سرفصلها و مهم ترین مسائل فقه منابع طبیعی می پردازد.
تفاوت منابع طبیعی و محیطزیست
تفاوت دقیق میان منابع طبیعی و محیطزیست در مفهوم، گستره و نقش آنها در نظام طبیعی و انسانی است. در ادامه، تفاوت این دو مفهوم را بهصورت دقیق و شفاف بیان میکنم:
منابع طبیعی، به موادی گفته میشود که از طبیعت بهدست میآیند و انسان میتواند برای رفع نیازهای خود از آنها استفاده کند. این منابع شامل هر آن چیزی است که بدون دخالت انسان در طبیعت وجود دارد، مانند: آب، خاک، جنگل، معادن، نفت، گاز، انرژی خورشیدی و باد.
اما محیطزیست به مجموعهای از عوامل زنده (بیولوژیک) و غیرزنده (فیزیکی و شیمیایی) اطلاق میشود که بر زندگی موجودات تأثیر میگذارند و در تعامل با یکدیگر، بستر زندگی را تشکیل میدهند. مانند: هوا، آب، خاک، گیاهان، جانوران، انسان و عوامل اقلیمی.
نسبت میان این دو مفهوم، به این صورت است که منابع طبیعی زیرمجموعهای از محیطزیست محسوب میشوند. محیطزیست، مفهومی جامعتر است که هم منابع طبیعی و هم عوامل زیستی (مثل میکروارگانیسمها، حیوانات، انسانها) را در بر میگیرد.
همچنین به لحاظ کارکرد و هدف، منابع طبیعی، معمولاً از دیدگاه اقتصادی و بهرهبرداری انسانی مورد توجه هستند، مثل استخراج نفت، استفاده از آب برای کشاورزی، قطع درختان برای چوب. در مقابل، محیطزیست بیشتر در زمینه حفاظت، پایداری و سلامت زیستی مطرح میشود، مثل حفظ تنوع زیستی، جلوگیری از آلودگی، کنترل گرمایش زمین.
از منظر سیاستگذاری و قانونگذاری، قوانین منابع طبیعی بیشتر بر استخراج، مالکیت و بهرهبرداری تمرکز دارند؛ اما قوانین محیطزیست بر حفاظت، ارزیابی اثرات زیستمحیطی، توسعه پایدار و جلوگیری از تخریب محیط متمرکزند.Bottom of Form
مهمترین سر فصلهای منابع طبیعی
سرفصلها و مهمترین مسائل مطرح در منابع طبیعی، بسته به آن رشته از منابع طبیعی (مانند حقوق منابع طبیعی، مدیریت منابع طبیعی، جغرافیای منابع طبیعی، یا اقتصاد منابع) مختلف است؛ اما بهصورت کلی میتوان آنها را در محورهای زیر دستهبندی کرد:
- کلیات: تعریف منابع طبیعی، طبقهبندی منابع طبیعی (تجدیدپذیر، تجدیدناپذیر، دائمی)، اهمیت منابع طبیعی در توسعه پایدار اکوسیستمها و تنوع زیستی اکوسیستمهای خشکی و آبی، نقش منابع طبیعی در حفظ تعادل زیستمحیطی تخریب اکوسیستمها و پیامدهای آن؛
- جنگلها و مراتع: نقش جنگلها در اقتصاد و محیطزیست حفاظت، بهرهبرداری و احیای جنگلها، فرسایش خاک و نقش مراتع در مهار آن؛
- آبهای سطحی و زیرزمینی: مدیریت منابع آبی، بحران آب، کمآبی و آلودگی منابع آبی، روشهای استحصال و بهرهبرداری پایدار؛
- خاک و فرسایش آن: اهمیت خاک در کشاورزی و بومشناسی، عوامل فرسایش خاک، مدیریت پایدار خاک؛
- معدن و منابع تجدیدناپذیر: استخراج، فرآوری و بهرهبرداری از معادن، پیامدهای زیستمحیطی معادن، سیاستهای توسعهای در حوزه منابع تجدیدناپذیر انرژی و منابع طبیعی؛
- انرژیهای فسیلی و تجدیدپذیر: چالشهای انرژی در قرن ۲۱، راهبردهای بهرهبرداری پایدار از انرژی؛
- مدیریت و سیاستگذاری منابع طبیعی: قوانین و مقررات منابع طبیعی، نقش دولت، مردم و نهادهای غیردولتی، مدلهای مشارکتی در مدیریت منابع؛
- چالشها و تهدیدهای منابع طبیعی: تغییر اقلیم و آثار آن بر منابع طبیعی، بهرهبرداری بیرویه و تخریب منابع، تعارض منافع و حقوق جوامع محلی؛
- توسعه پایدار و منابع طبیعی: اصول توسعه پایدار، رابطه بین منابع طبیعی، عدالت بیننسلی و پایداری، آموزش و فرهنگسازی زیستمحیطی.
مهمترین مسائل منابع طبیعی در جهان و ایران
مهمترین مسائل منابع طبیعی در ایران و جهان را میتوان امور زیر برشمرد:
کاهش شدید جنگلها و بیابانزایی، بحران آب و آلودگی منابع آبی، چالشهای قانونی و ضعف حکمرانی در حفاظت از منابع، تأثیرات تغییر اقلیم بر منابع طبیعی، ضعف مشارکت مردمی در مدیریت منابع تعارض میان توسعه اقتصادی و حفظ منابع طبیعی.
