اشاره: وجود کرامت برای انسان، اگرچه در قرآن و روایات مورد تصریح واقع شده است، اما بهعنوان یک حق که دارای آثار فقهی و حقوقی است، کمتر مورد گفتگو قرار گرفته و امری مستحدث به شمار میآید. به همین بهانه، پیرامون چیستی و ابعاد حق کرامت، با حجتالاسلاموالمسلمین مرتضی موسیپور، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم گفتگو کردیم. او معتقد است کرامت انسان، به معنای کرامت نداشتن سایر موجودات نیست؛ اما کرامت سایر موجودات نیز به کرامت انسان بازگشت میکند. مشروح گفتگوی اختصاصی فقه معاصر با این استاد و پژوهشگر حوزه علمیه قم، در پی میآید:
فقه معاصر: کرامت انسانی چیست و چگونه تعریف میشود؟
موسیپور: کرامت انسانی به معنای شرافت و برتری انسان بر سایر آفریدهها است. برخی کرامت را به معنای عزت یا گرامی داشتن تعریف کردهاند و برخی دیگر آن را به شخصیت و شأنیت انسان مرتبط دانستهاند. نقطه مقابل کرامت، پستی و لئیم بودن است. انسان با کرامت، شریف و عزیز است، درحالیکه انسان بدون کرامت، پست و حقیر خواهد بود.
فقه معاصر: کرامت انسانی چه تقسیماتی دارد؟
موسیپور: کرامت انسانی به دو دسته ذاتی و اکتسابی تقسیم میشود. کرامت ذاتی به این معناست که انسان بهواسطة ذات خود، از کرامت برخوردار است. این کرامت بالقوه در وجود هر انسانی نهفته است و با تلاش و رشد میتواند به کرامت بالفعل تبدیل شود. همچنین، کرامت به دو نوع جسمانی و روحانی تقسیم میشود. کرامت جسمانی آن چیزی است که در ظاهر انسان نمایان میشود، درحالیکه کرامت روحانی و معنوی به لایههای درونی انسان مربوط است و برای اهل معنا ظهور و بروز دارد.
فقه معاصر: آیا کرامت انسانی مختص به انسان است؟
موسیپور: خداوند متعال برای همه موجودات حق کرامت و احترام را قرار داده است. اما انسان به دلیل ویژگیهایی مانند عقل و توانایی تفکر، محور آفرینش و برتر از سایر آفریدهها است. این برتری باعث شده است که کرامت انسانی در مرکز توجه قرار گیرد. حتی اگر کرامت برای سایر موجودات مطرح شود، بهنوعی به کرامت انسانی بازمیگردد.
فقه معاصر: ابعاد حقوقی کرامت انسانی چیست؟
موسیپور: کرامت انسانی علاوه بر جنبههای ذاتی و اکتسابی، ابعاد حقوقی نیز دارد. این کرامت ودیعهای الهی است که در ذات انسان قرار داده شده است. انسانها موظفاند این کرامت را حفظ کرده و برای رشد آن تلاش کنند. کرامت انسانی حقوق و تکالیفی را به همراه دارد که انسانها موظف به رعایت آنها در قبال خود و دیگران هستند.
فقه معاصر: چرا خداوند کرامت را برای انسان قرار داده است؟
موسیپور: دلایل متعددی برای این موضوع وجود دارد که برخی از آنها عبارتاند از:
- انسان بهعنوان خلیفه خداوند در زمین انتخاب شده است و این مقام مستلزم داشتن کرامت است.
- انسان مسجود فرشتگان قرار گرفته است و این امر نشاندهنده کرامت اوست.
- پیامبران از میان انسانها برگزیده شدهاند که این نیز دلیلی بر کرامت انسانی است.
- انسان دارای قدرت تفکر، تعقل و اختیار است که هیچ موجود دیگری از آن برخوردار نیست.
فقه معاصر: آیا در قرآن به کرامت انسانی اشاره شده است؟
موسیپور: بله، در قرآن کریم به کرامت انسانی تصریح شده است. یکی از معروفترین آیات در این زمینه، آیه “لقد کرمنا بنی آدم” است که در آن خداوند به برتری و فضیلت انسان نسبت به سایر مخلوقات اشاره میکند. این آیه نشان میدهد که کرامت انسانی بهعنوان یک ویژگی الهی به انسان عطا شده است.
فقه معاصر: آیا دلایل دیگری برای کرامت انسانی وجود دارد؟
موسیپور: برخی دانشمندان غیرمسلمان نیز دلایلی برای کرامت انسانی ذکر کردهاند، مانند قدرت ناطقه، توانایی نوشتن، کار با دست و حسن صورت. این دلایل نیز بهنوعی به ویژگیهای عقلانی و فکری انسان بازمیگردد و با آنچه در قرآن و تفاسیر اسلامی آمده است، منافاتی ندارد.
