اشاره: کرامت انسانی بهعنوان یک «حق»، دیرینه زیادی در فقه اسلامی ندارد. همین امر موجب شده است که کتابهای زیادی نیز پیرامون این حق به نگارش درنیامده باشند. در گزارش زیر، تلاش شده است تا برخی از مهمترین کتابهای نگاشته شده دراینرابطه، بهصورت اختصار، معرفی شده و کتابهای دیگر نیز نمایه شوند.
- کرامت انسان در فقه و حقوق اسلامی؛
حسین حقیقتپور، محمدحسن حائری، احسان علیاکبری بابوکانی، انتشارات، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۲.
این کتاب به بررسی و واکاوی مسئلۀ کرامت انسان در فرآیند اجتهاد فقهی و حقوقی منشأ نفی و اثبات احکام میپردازد و تلاش میکند کرامت انسان را بهعنوان اصل و قاعدهای اساسی در استنباط احکام فقهی و حقوقی اسلامی معرفی کند. همچنین شبهات و پرسشهای گوناگونی که فراروی پذیرش این حق قرار دارد را مطرح کرده و پاسخ میدهد. این اثر دارای دو بخش کلی است که هر بخش از چند فصل تشکیل شده است.
بخش اول: کلیات و مباحث نظری کرامت
فصل اول: تبیین مفهوم کرامت انسان
نویسنده در این فصل، معنای لغوی و اصطلاحی کرامت را بررسی میکند و تلاش میکند تعریف دقیقی از کرامت انسان ارائه دهد.
فصل دوم: ماهیت کرامت انسان در نظام حقوقی اسلام
در این فصل، درباره ماهیت کرامت از لحاظ ذاتی یا اکتسابی بودن بحث میشود و اهمیت کرامت در حقوق اسلامی بررسی میگردد. همچنین استدلالهای عقلی، نقلی و حقوقی در این زمینه مطرح میشود.
بخش دوم: کرامت در فقه و حقوق اسلامی
فصل اول: کرامت انسانی
این فصل به تحلیل آیات و روایات مربوط به کرامت انسان، حقوق اولیه انسانی مانند آزادی، مالکیت، حریم خصوصی و آزادی عقیده میپردازد و نقش کرامت در تعیین این حقوق را بررسی میکند.
فصل دوم: کرامت الهی
این فصل شامل قاعده کرامت مؤمن، حرمت اهانت، قاعده نفی سبیل و ادله اثبات کرامت مؤمن در فقه اسلامی است. در این فصل، کرامت بهعنوان هدیه و افاضه الهی بر انسان بهخصوص مؤمنان تبیین میشود.
فصل سوم: کرامت عرفی-اجتماعی
در این فصل، کرامت بهعنوان پدیدهای اجتماعی و عرفی تحلیل شده و به تأثیر آن در روابط اجتماعی و حقوق عرفی پرداخته میشود. همچنین جایگاه کرامت در مناسبات اجتماعی و حقوق مدنی بررسی میگردد.
فصل چهارم: پیامدهای فقهی و حقوقی کرامت
این فصل به آثار و پیامدهای کرامت در استنباط احکام فقهی و تدوین حقوق اسلامی میپردازد و نحوه تأثیر کرامت بر قواعد فقهی و حقوقی را بیان میکند.
فصل پنجم: شبهات و نقدها
نقدهای فقهی و حقوقی در مورد مفهوم و گستره کرامت، اختلافنظرها، و پاسخهای ممکن به شبهات مطرح شده دررابطهبا آن، در این فصل بررسی میشود.
- حقوق و کرامت انسانی
رسول جریده، شعله رزاقی، انتشارات اندیشه سبز نوین، اندیشه عصر ۱۳۹۷.
این کتاب متمرکز بر معنای کرامت انسانی، مبانی فقهی/حقوقی آن و آثارش در قواعد و احکام حقوقی اسلام است و به بررسی مفاهیم بنیادین کرامت ذاتی انسان بهعنوان پایه و اساس حقوق بشر میپردازد. نویسندگان تلاش میکنند تا با رویکردی علمی و تحلیلی، رابطه تنگاتنگ بین فلسفه اخلاق، حقوق طبیعی و قوانین موضوع بشری را نشان دهد و تبیین کند که چگونه کرامت انسانی بهعنوان محوریترین اصل، زیرساخت نظامهای حقوق بشر معاصر را تشکیل میدهد. نویسندگان در این اثر، به دو نکته توجه دارند: ۱. مبانی نظری و فکری کرامت انسانی ۲. تجلیات و مصادیق عینی آن در اسناد بین المللی و قوانین داخلی. کتاب در دو بخش تنظیم شده و هر بخش، دارای ۳ فصل است.
بخش اول: مبانی نظری کرامت انسانی
این بخش به ریشهیابی مفهوم کرامت در مکاتب مختلف فکری و فلسفی میپردازد.
فصل اول: مفهومشناسی کرامت انسانی
نویسندگان در این فصل به بررسی تعریفهای مختلف کرامت از نگاه حقوقدانان و فلاسفه پرداخته و مفاهیمی مانند کرامت ذاتی کرامت اکتسابی را تحلیل و مقایسه میکنند.
فصل دوم: پیشینه تاریخی کرامت انسانی
نویسندگان در این فصل به بررسی مفهوم کرامت در ادوار مختلف تاریخی از اندیشههای باستانی و ادیان الهی (بهویژه اسلام) تا مکاتب فلسفی دوران روشنگری و عصر مدرن پرداختهاند.
فصل سوم: مکاتب فلسفی و کرامت انسانی
این فصل به بررسی مواضع مکاتب مهم فلسفی مانند طبیعتگرایی، عقلگرایی، فایدهگرایی و مکتب کانت دربارۀ کرامت انسانی اختصاص دارد و نقش هرکدام در شکلگیری اعلامیههای حقوق بشر را تحلیل میکند.
بخش دوم: جلوههای عملی و حقوقی کرامت انسانی
این بخش به تجلیات عینی اصل کرامت انسانی در قلمرو حقوق و اسناد بینالمللی میپردازد.
فصل اول: کرامت انسانی در اسناد بینالمللی حقوق بشر
این فصل، به تحلیل جایگاه اصل کرامت انسانی در اسنادی مانند منشور ملل متحد، اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)، میثاقین بینالمللی حقوق بشر و همچنین کنوانسیونهای منطقهای (مانند کنوانسیون اروپایی حقوق بشر) میپردازد.
فصل دوم: کرامت انسانی در قوانین اساسی کشورها
در این فصل چگونگی انعکاس و حمایت از اصل کرامت انسانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و همچنین قوانین اساسی سایر کشورهای مختلف (مانند آلمان، فرانسه، آفریقای جنوبی و…) مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد.
فصل سوم: کرامت انسانی و حوزههای خاص حقوقی
نویسندگان در این فصل، از منظر کاربردی به بررسی نقش پررنگ کرامت انسانی در شاخههای مختلف حقوق مانند حقوق کیفری، حقوق خانواده، حقوق کار و بهویژه حقوق پزشکی و بیوتکنولوژی میپردازند.
- کرامت انسانی در حقوق کیفری ایران
محمدعلی عباسزاده، انتشارات ادبستان، ۱۳۹۹.
این کتاب با هدف نشان دادن اهمیت و جایگاه کرامت انسانی بهعنوان یک اصل بنیادین در حقوق کیفری ایران نوشته شده است. این اثر بهصورت تحلیلی و موضوعی نشان میدهد که کرامت انسانی چطور میتواند در مقررات کیفری صرفنظر از ماده و شکل، بهعنوان رکن مهم رعایت شود و در تضمین عدالت کیفری نقش ایفا کند. کتاب در سه بخش، سامان یافته است.
بخش اول: مفاهیم و مبانی کرامت انسانی
فصل اول: مفهوم کرامت انسانی
نویسنده در این فصل به بررسی تعاریف مختلف کرامت انسانی از دیدگاه حقوقی، فلسفی و اخلاقی و جایگاه آن در نظام حقوقی میپردازد.
فصل دوم: مفهوم موسع کرامت
این فصل به توسعه مفهوم کرامت انسانی فراتر از دیدگاههای محدود و بررسی اثرات گسترده کرامت در حوزههای حقوق بشر و عدالت اختصاص دارد.
فصل سوم: نظریه اصالت فرد
این فصل به توضیح نظریه حقوقی که کرامت را به منزله اصالت و شخصیت مستقل هر فرد میداند و اهمیت آن در حقوق کیفری میپردازد.
بخش دوم: کرامت انسانی در حقوق کیفری ماهوی
فصل اول: تفسیر قواعد حقوق کیفری
این فصل، پیرامون بررسی نقش کرامت انسانی در نحوه تفسیر و اجرای قوانین جزایی، اهمیت حفظ کرامت در کلیه قواعد ماهوی کیفری است.
فصل دوم: منع مجازاتها و رفتارهای غیر کرامتمحور
در این فصل به تحلیل مقرراتی که از مجازاتها یا رفتارهایی که مطابق کرامت انسانی نیستند، جلوگیری میکند، پرداخته میشود.
فصل سوم: کرامت انسانی و مجازاتها
بررسی کلیه مجازاتها از منظر حفظ کرامت انسانی، و تأکید بر تناسب، عدالت و احترام به شخصیت متهم و مجرم، مطالب این فصل را تشکیل میدهد.
بخش سوم: کرامت انسانی در مقررات شکلی و چالشها
فصل اول: کرامت انسانی در آیین دادرسی کیفری
نویسنده در این فصل به چگونگی رعایت حقوق متهم و مجرم و تضمین کرامت انسانی در فرآیندهای دادرسی کیفری، مثل حق دفاع، محاکمه عادلانه و رفتار انسانی میپردازد.
فصل دوم: تعامل و تعارضهای کرامت انسانی در حقوق کیفری ایران
محتوای این فصل، بررسی چالشها و مشکلات موجود در رعایت کرامت انسانی در عمل و ارائه راهکارهایی برای حل تعارضها میان کرامت انسانی و مقررات کیفری است.
در ادامه، سایر کتابهایی که پیرامون حق کرامت نگاشته شدهاند، نمایه میشوند:
- کرامت انسانی در حقوق رسانه
عباس اسدی، امیر سلمانپور، بینا، ۱۳۹۶.
- کرامت انسانی در حقوق کیفری
اسماعیل رحیمینژاد، انتشارات میزان، ۱۳۸۷.
۶ . کرامت انسانی و فقه
حسین ناصری مقدم، عباسعلی سلطانی
پژوهشکده مطالعات اسلامی ۱۳۹۹
- حق کرامت در اندیشه اسلامی
محمدحسین طالبی، انتشارات داد و دانش، ۱۴۰۲.
۸ . کرامت انسان از دیدگاه خاتم پیامبران
شهابالدین مشایخیراد، انتشارات مرکز پژوهشهای اسلامی صداوسیما، ۱۳۹۸.
- کرامت انسانی و تفسیر قضایی حقوق بشر
علی شریعتی، نشر هوالوکیل، ۱۴۰۳.
- کرامت انسانی در فقه
حسین ناصری مقدم، انتشارات پژوهشکده مطالعات اسلامی، ۱۳۹۴.
- حق کرامت انسانی
محمدتقی جعفری، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۰.
- کرامت انسانی
عیدمحمد احمدی، انتشارات مؤسسه پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵.
- کرامت انسانی (پژوهش حقوقی)
علی شریعتی، نشر هوالوکیل، ۱۴۰۳.
- اصل کرامت انسان به مثابه قاعدهای فقهی
سید محمدعلی ایازی، نشر سرایی، ۱۴۰۰.
- از کرامت درویشانه تا کرامت انسانی
محمدهادی ابراهیمینژاد، فرید مسعودی، انتشارات دلیل ما، ۱۳۹۲.
- امام رضا(ع) و کرامت انسانی
محمد حکیمی، انتشارات آستان قدس رضوی، ۱۴۰۳.
- کرامت انسان از منظر آیات و روایات
احلام حمیدزویری، انتشارات پژوهندگان راه دانش، ۱۴۰۳.
- چهل حدیث کرامت انسان
علینقی میرحسینی، انتشارات زائر قم، ۱۳۸۷.
- کرامت در قرآن
عبدﷲ جوادی آملی، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۸.
- کرامت انسان از دیدگاه ملاصدرا و کانت
سیما محمدپور دهکردی، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۹۱.
- کرامت انسانی در پرتو قرآن و روایات
اباذر امینی، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۹۴.
- کرامت انسانی و ابتنای حقوق بشری و شهروندی
عبدﷲ کدخدایی و همکاران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۹۴.
- کرامت انسانی از دیدگاه اسلام و غرب
سعید زیباکلام، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۲.
- فلسفه کرامت انسانی
محمد سروش محلاتی، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۹۶.
- کرامت انسان و اخلاق جهانی
عبدالکریم سروش، نشر صراط، ۱۳۷۶.
- کرامت انسان در اندیشه اهل بیت(ع)
محمدجواد ارسطا، نشر معارف، ۱۳۹۱.
- حقوق بشر و کرامت انسانی
ناصر قرباننیا، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۰.
- کرامت ذاتی انسان از منظر طبیعت و دین
علی فروغی، انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۲.
- کرامت انسانی در آموزههای دینی
محمدمهدی سلیمانی، انتشارات سمت، ۱۴۰۰.
- پیشینه و مبانی کرامت انسانی
محمد فاضل، نشر پویش، ۱۳۹۰.
- ابعاد کرامت انسان در مکاتب الهی و بشری
محمد ملکی، انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۲.
